Στην Κρήτη

       1. Στις αρχές του 1822 οι Τούρκοι της δυτ. Κρήτης υπό τον Γεντίρ-αλή κατέλαβαν τη μονή του Αρκαδίου απόπου οι ΄Ελληνες ετοίμαζαν επίθεση κατά των Τούρκων της Μεσαράς και του Μυλοποτάμου. Οι μοναχοί της μονής ζήτησαν βοήθεια από τους αρχηγούς των ελληνικών τμημάτων της περιοχής. Οργανώθηκε επιχείρηση στις 17/1 από τους Γ. Δεληγιαννάκη, Α. Μεληδόνη, Α. Μαυροθαλασσίτη κ.ά. επανακατάληψης της μονής. Οι Τούρκοι εξοντώθηκαν και ο ίδιος ο Γεντίρ-αλή. Θέλοντας οι Τούρκοι να πάρουν εκδίκηση, στις 23/1 επιτέθηκαν στους ΄Ελληνες στα Ακόνια, έξω από το Ρέθυμνο, κατά την οποία και πάλι νικήθηκαν. Οι επιτυχίες των Ελλήνων συνεχίστηκαν με την κατάληψη του Μυλοποτάμου, τη νίκη των αδελφών Δεληγιαννάκη στα Ανώγεια κ.α. Αυτές, όμως, οι επιτυχίες/νίκες έμειναν αναξιοποίητες από τους ΄Ελληνες.

     2. Στις 20/3 έφθασε στην Κρήτη ο Γάλλος φιλέλληνας Βαλέστ. Πολέμησε και στην Πελοπόννησο. Ο Υψηλ. του απένειμε το βαθμό του χιλιάρχου. Συναντήθηκε με τον Αφεντούλιεφ στον ΄Αγ. Γεώργιο Κυδωνίας και μετά πήγε στο Ρέθυμνο, όπου παρακολούθησε επιτυχημένη επίθεση των Ελλήνων κατά των Τούρκων. ΄Εβαλε ως στόχο την κατάληψη από τους ΄Ελληνες ενός φρουρίου. Σχεδίασε προς τούτο επίθεση κατά του κάστρου του Ρεθύμνου. Στην πρόσκλησή του ανταποκρίθηκαν πρόθυμα οι Κρήτες οπλαρχηγοί. Το σχέδιό του πρόβλεπε επίθεση στις 13 προς 14/4. Την παραμονή, όμως, η επίθεση ματαιώθηκε εξαιτίας τυχαίας εμπλοκής στο Κάστελο, η οποία προκάλεσε γενική επίθεση των Τούρκων. Ο Βαλέστ, νομίζοντας ότι η επίθεση προερχόταν από τους ΄Ελληνες, όρμησε προς το κάστρο. ΄Εχοντας ν’ αντιμετωπίσει ισχυρές τουρκικές δυνάμεις, υποχώρησε και η υποχώρηση μετατράπηκε σε φυγή κατά την οποία συνελήφθη κι εκτελέστηκε. Αυτή η ήττα αποδόθηκε στον Αφεντούλιεφ, φοβούμενον τον Βαλέστ.

       3. Οι επαναστάτες έστρεψαν την προσοχή τους στις επαρχίες του Μυλοποτάμου. Μετά τα μέσα Απριλίου οι επαναστάτες απέκλεισαν τον αγά της περιοχής Μυλοποτάμου Αχμέτ Κιρίμη στον Πύργο του με 350 άντρες του. Στις 28/4 άλλη τουρκική δύναμη νικήθηκε στο Σκλαβόκαμπο. Μετά από αυτό αναγκάστηκε και ο Κιρίμη να παραδοθεί. Επιτυχία είχαν και επαναστάτες υπό τον Παν. Ζερβουδάκη και στην επαρχία του Μαλεβιζίου.

      4. Στα τέλη Απρ. οργανώθηκε επίθεση των Κρητών κατά των Τούρκων της περιοχής Σελίνου και Κισσάμου. Είχαν ν’ αντιμετωπίσουν τον αιμοδιψή αρχηγό των γενιτσάρων του Κανδάμου, Καούρη. Η σύγκρουση έγινε στο χωριό Αργαστήρι. Οι Κρήτες ηττήθηκαν. Αντίθετα, ο Παπαδογιάννης αντιμετώπισε με επιτυχία τον Καούρη.

     5. Ταυτόχρονα ο Αφεντούλιεφ διέταξε την εισβολή των ελληνικών δυνάμεων στον Κίσσαμο. Με υπόδειξη, όμως, των οπλαρχηγών έπρεπε να προηγηθεί επίθεση στο φρούριο των Χανίων. Η μάχη κράτησε 3 μέρες. Την τρίτη μέρα οι Τούρκοι υπό τον ατρόμητο Καραγκιουλέ επιχείρησαν ορμητική έξοδο αλλά αποκρούστηκαν κι επανήλθαν στο κάστρο απόπου έβγαιναν για λεηλασία.

     Στις 25/4 οι ΄Ελληνες νίκησαν τους Τούρκους κοντά στα Χανιά, στήνοντάς τους ενέδρα. Η μάχη διεξήχθη στον Τάρατσο και ήταν ολοήμερη κι έληξε με νίκη των Ελλήνων. Μετά οι νικητές κατέστρεψαν τους αγωγούς ύδρευσης της πόλης.

       6. Περί τα μέσα Μαΐου όλοι σχεδόν οι Τούρκοι της Κρήτης ήταν κλεισμένοι στα κάστρα της. Οι Σφακιώτες στις 18 και 25/5 ζήτησαν βοήθεια από τους Υδραίους. Αυτή, όμως, ήταν αδύνατο να έρθει. Αντίθετα, στις 28/5 έφθασε στη Σούδα ισχυρότατος αιγυπτιακός στόλος για να ανακουφίσει τους Τούρκους, φέροντας στρατό και πολεμοφόδια. Φαίνεται όμως ότι ούτε ο Αφεντούλιεφ ούτε ο Σκυλίτσης Ομηρίδης αντελήφθηκαν εγκαίρως την κρισιμότητα της κατάστασης. Μόλις στις 2/6 ο Αφεντούλιεφ ζήτησε βοήθεια από την κυβέρνηση.

       7. Ο Αφεντούλιεφ με τους οπλαρχηγούς Χάλη, Σήφακα και Μάνδρα σχεδίασαν επίθεση κατά των στρατοπεδευμένων στις Αλυκές Τουρκοαιγυπτίων. Η επίθεση θα γινόταν τη νύχτα για αιφνιδιασμό. ΄Ομως καθυστέρησαν οι προετοιμασίες και τους πήρε το πρωί. Οι Τούρκοι τούς αντιλήφθηκαν και αντέδρασαν. Ο Σήφακας οπισθοχώρησε στους πρόποδες/πλαγιές της Μαλάξας και από εκεί επιτέθηκε ορμητικά κατά των Τούρκων που τον καταδίωκαν. Οι Τούρκοι έλαβαν ενισχύσεις από τα Χανιά και άρχισαν να επικρατούν. Στην κρίσιμη φάση έφθασε ο Παναγιώτου με Λακκιώτες αγωνιστές και ανέτρεψαν τις εχθρικές δυνάμεις. Οι ΄Ελληνες μετά από αυτή την επιτυχία τους ενθαρρύνθηκαν και συνέχισαν να παρενοχλούν τους Τούρκους. Στο Ακρωτήρι μάλιστα πυρπόλησαν και τον οχυρό πύργο των Στερνών.

       Στις 12/6 οι Κρήτες επιτέθηκαν κατά των οργανωμένων στα Τσουκαλαριά Τούρκων. Η μάχη υπήρξε αμφίρροπη, αλλά τελικά επικράτησαν οι διαρκώς ενισχυόμενοι Τούρκοι. Απώλειες πολλές και από τις δύο πλευρές. Νεκρός και ο αρχηγός των Ελλήνων Κ. Πατεράκης. Οι Κρήτες συμπτύχθηκαν στη Μαλάξα και στη συνέχεια στο κοντινό χωριό Κάμπος.

     Η πορεία της επανάστασης στην Κρήτη ήταν πολύ δυσοίωνη. Οι εκκλήσεις του Αφεντούλιεφ στην Κυβέρνηση για αποστολή ναυτικής δύναμης δεν εύρισκαν ανταπόκριση.

      8. Στην ανατολική Κρήτη οι Βουρδουμπάς, Τσουδερός, Δεληγιαννάκης, Κορμούλης και Ζερβουδάκης επιτέθηκαν στο Τουμπάκι εναντίον 2.000 Τούρκων. Μετά από σκληρή αναμέτρηση αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν στο χωριό Κλήμα, απόπου ενοχλούσαν συνεχώς τους Τούρκους. Αυτοί ζήτησαν ανακωχή που έγινε δεκτή. Στη διάρκειά της οι ΄Ελληνες κατέλαβαν 4 χωριά και εξόπλισαν τους κατοίκους τους. Οι Τούρκοι προ του κινδύνου εγκατέλειψαν το Τυμπάκι. Οι ΄Ελληνες τους απώθησαν ως το χωριό Αγ. Βαρβάρα όπου οχυρώθηκαν. Μετά από αυτά η περιοχή της Γόρτυνος ελεγχόταν από τους ΄Ελληνες.

     9. Ελληνική νίκη στον Κρουσώνα. Εξέγερση στην Ανατ. Κρήτη: Οι ετοιμαζόμενες από το Σερίφ πασά επιχειρήσεις άρχισαν στις αρχές Ιουλ. Με την πρώτη έφοδο κατέστρεψαν το χωριό Ανώγεια. Αντιδρώντας οι Ανωγειανοί, επιτέθηκαν με 80 άντρες υπό τους οπλαρχηγούς Πωλογεωργάκη, Δεληγιαννάκη και Ζερβό πήγαν στον ΄Αγ. Μύρωνα για να επιτεθούν στον στρατοπεδευμένο Σερίφ πασά. Αυτός έστειλε εναντίον τους 350 Αλβανούς. Οι ΄Ελληνες τους παρέσυραν στον Κρουσώνα. Από τη σύγκρουση που ακολούθησε (18/7) διασώθηκαν δύο μόνο Αλβανοί. Μετά από αυτό ο Σερίφ κλείστηκε στο Ηράκλειο. Οι νικητές, αναθαρρημμένοι, αποφάσισαν να εργαστούν για την εξέγερση επαρχιών της Ανατ. Κρήτης (Λασίθι, Μιραμπέλλο, Σητεία κ.ά.).

    Οι επαναστάτες της Αν. Κρήτης υποχρέωσαν με τη δράση τους τους Τούρκους της υπαίθρου να κλειστούν στα φρούρια της Ιεράπετρας και της Σπιναλόγγα.

     10. Η Μαλάξα: Στις 20/7 συναντήθηκαν στο χωριό Φρε οι Σήφακας, Ι. Χάλης, Αναγν. Πρωτοπαπαδάκης και Αναγν. Παναγιώτου και κατέστρωσαν σχέδιο επίθεσης κατά των 800 Τούρκων του στρατοπέδου της Μαλάξας. Η πρώτη επίθεση αποκρούστηκε. Η μάχη, όμως, συνεχίστηκε πεισματώδης ως το μεσημέρι. Κι ενώ φαινόταν να κλίνει προς τους ΄Ελληνες, λόγω αστοχιών, αντιζηλίας μεταξύ των οπλαρχηγών και θανάτου πολλών Σφακιανών και του Πρωτοπαπαδάκη, οι ΄Ελληνες υποχώρησαν. Παραδόξως, όμως, στα τέλη Ιουλ. οι Τούρκοι εγκατέλειψαν τη στρατηγική αυτή θέση.

     11. Καταστροφές: Ο Χασάν πασάς σχεδίαζε τη νέα του επιχείρηση. Γιαυτό οι 4.000 Κρήτες υπό τους Μανόλη Πρωτοπαπαδάκη, Τσουδερό κ.ά. τέθηκαν σε επιφυλκή.

       Την 1/8 πολυάριθμος τουρκικός στρατός κατευθύνθηκε προς τους Λάκκους και το Θέρισο, όπου έφθασε με πολλές απώλειες. Αφού κατέστρεψε αυτά τα δυο χωριά, συνέχισε την πορεία του, εξουδετερώνοντας τη γενναία αντίσταση των Κρητών. Στις 6/8, υπαιτιότητι του Σήφακα, οι Τούρκοι διασκόρπισαν τους άντρες του.

      Αυτή η εκστρατεία στοίχισε στους Τούρκους 500 στρατιώτες. Παρά τις επιτυχίες του, ο Χασάν πασάς εγκατέλειψε τις δύσβατες αυτές περιοχές και στρατοπέδευσε στα χωριά Περιβόλια και Μουρνιές.

      Στις 11/8 ο Χασάν πασάς με μια μονάδα πεζικού έφθασε στον Αποκόρωνα, τον οποίο κατέστρεψε. Οι κάτοικοί του κατέφυγαν στα Βοθονάκια, στα Λ. ΄Ορη και στα Σφακιά. Στη συνέχεια οι Τούρκοι κατευθύνθηκαν στο Ρέθυμνο, αντιμετωπίζοντας διαρκώς εμπόδια από τους Κρήτες.

     12. Ο Χασάν πασάς στρατοπέδευσε στο μοναστήρι της Χαλέπας. Εκεί δέχτηκε την επίθεση Ανωγειανών και Αυλοποταμιτών. ΄Εχασε 25 άντρες. Κατευθύνθηκε στο Σκλαβόκαμπο. Εκεί συγκρούστηκε με τις δυνάμεις των Ζερβουδάκη, Σμπόκου και Β. Χάλη. Η μάχη κράτησε μέχρι που νύχτωσε. Τη νύχτα ο Χασάν αναχώρησε για την περιοχή της Κνωσού.

       Οι απώλειες που είχε ο Χασάν καθιστούσαν αναγκαία την ενίσχυσή του. ΄Ετσι, στις 23/9 ήρθαν στον κόλπο τους Αλμυρού 7 τουρκικά πολεμικά πλοία. Τα πληρώματα των πλοίων μαζί με Τούρκους στρατιώτες της Σούδας αναχώρησαν για τον Αποκόρωνα αλλά ουδέποτε έφθασαν, λόγω των επιθέσεων που δέχθηκαν από τους επαναστάτες. Στις 30/9, όμως, έφθασε στον ίδιο κόλπο πολύ ισχυρότερη τουρκική ναυτική δύναμη, μεταφέροντας 3.000 άντρες. Από τη δύναμη αυτή ένα μέρος πήγε στο Παλαιόκαστρο και το υπόλοιπο στον Αποκόρωνα.

     13. Στις αρχές Σεπτ. ο Χασάν στρατοπέδευσε στο χωριό Τήλλισο, κοντά στο Ηράκλειο. Από εκεί έστελνε συνεχώς τμήματα για να λεηλατούν τη γύρω περιοχή. Στα μέσα Σεπτ. ο Χασάν εξεστράτευσε με όλο το στρατό του στην επαρχία Χερρονήσου με κατεύθυνση το Λασίθι. Βρήκαν, όμως, στο δρόμο τους 2000 ΄Ελληνες υπό τους Ρουσάκη Χούρδο κ.ά., οι οποίοι τους απέκρουσαν σε σκληρή μάχη. Κατόπιν αυτού ο Χασάν στρατοπέδευσε στο χωριό Βιάννο διενεργώντας λεηλασίες. Οι κάτοικοι κατέφυγαν στα ορεινά χωριά του Λασηθίου. Ο Χασάν επέστρεψε στη Χερρόνησο. Τον Οκτ. κατάφερε, με απειλές και κολακείες, να πείσει τους Λασηθιώτες να υποταχθούν.

      14. Το τέλος του Αφεντούλιεφ: Ενώ οι Τούρκοι ενεργούσαν δραστήρια για την κατάπνιξη της κρητικής εξέγερσης, ο Αφεντούλιεφ όχι μόνο αδρανούσε αλλά βρισκόταν και σε σύγκρουση με τους οπλαρχηγούς, εκτοξεύοντας βαρύτατες κατηγορίες κατά των Σφακιανών. Με πολλές δε ενέργειές του είχε οδηγήσει τα πράγματα στα άκρα. Το ποτήρι ξεχείλισε από την εγκύκλιό του της 27/10 με την οποία κατηγορούσε τους Κρητικούς ότι αντιδρούν στα σχέδια και στο έργο του, προτείνοντας να ζητήσουν από τη Βουλή να τους στείλει άλλο αρχηγό.

      Στις 29/10 ο γενικός γραμματέας της Καγκελλαρίας Νεόφ. Οικονόμος κ.ά. μέλη της ζήτησαν από την Κυβέρνηση το διορισμό άλλου Γενικού επάρχου. Το ίδιο ζήτησαν και στις 6/11 από το Λάζαρο Κουντουριώτη.

       Στις 15/11 ο Νεόφ. Οικονόμος και οι φροντιστές, προτού ακόμη ληφθεί απόφαση από την κεντρική Κυβέρνηση, συνέλαβαν τον Αφεντούλιεφ και ανέλαβαν προσωρινά τη διοίκηση του νησιού, απευθύνοντας ταυτόχρονα προκήρυξη προς την «Πανελλήνιον Βουλήν» και τους κατοίκους της Κρήτης με κατηγορίες κατά του Αφεντούλιεφ.

    Η βίαιη καθαίρεση του Αφεντ. οφείλεται κυρίως σε προδοτικές επιστολές που αντάλλαξε με τον Χασάν.

      Στο εσωτερικό της Κρήτης επικράτησε πολιτική κρίση. Στις 28/11 οι πληρεξούσιοι της Κρήτης βρίσκονταν στην Ερμιόνη όπου ζήτησαν το διορισμό του Υδραίου Εμμ. Τομπάζη στη θέση του Αφεντούλιεφ.