Κρητική λογοτεχνία

    α) Από τον 10^ο αι. έρχεται στην Κρήτη η ακριτική και δημοτική ποίηση. Την παραλαμβάνει η κρητική ψυχή και της δίνει το δικό της χρώμα και της βάζει τη δική της αντρεία. Ο Διγενής Ακρίτας γίνεται δικός της. Προσθέτουν όμως και δικά τους δημιουργήματα.

     β) Λινάρδος Δελαπόρτας (1350; - 1420: Ο πρώτος γνωστός κρητικός ποιητής. Τα έργα του βρέθηκαν στη μονή του Παντοκράτορα στο ΄Αγ. ΄Ορος.

    γ) ΄Εργα άγνωστων δημιουργών του 14^ου - 15^ου αι.:1) «Διήγησις της φουμιστής Βενετίας», στιχούργημα. 2) «Ριμάδα του Απολλωνίου του Τύρου»: ομοιοκατάληκτο ποίημα που αποδίδεται σε κάποιο Γαβριήλ Ακοντιάνο. Προέρχεται από το «Απολλώνιον», περίφημο δυτικό μυθιστόρημα περιπετειών.

      δ) Μπεργαδής. Πέρα από το επώνυμο και το ποίημά του «Απόκοπος» τίποτε άλλο δεν είναι γνωστό γι’ αυτόν. Τυπώθηκε το 1519 και ήταν το πρώτο ελληνικό δημώδες έργο που τυπώθηκε. Αγαπήθηκε πολύ. Στίχοι του ενσωματώθηκαν στη δημοτική μας ποίηση.

      ε) Γεώργιος Χούμνος (15^ος αι.), από το Ηράκλειο. ΄Εργο του η «Κοσμογέννησις», πολύστιχη ομοιοκατάληκτη διασκευή λαϊκών απόκρυφων παραδόσεων γύρω από την Π. Διαθήκη.

       στ) Ιωάννης Πικατόρος (16^ος αι.): Το στιχουργικό του έργο «Ρίμα θρηνητική εις τον πικρόν και ακόρεστον ΄Αδην» είναι επηρεασμένο από τον Μπεργαδή.

      ζ) Μια ομάδα ποιητών ασχολούνται στα ποιήματά τους με γεγονότα της εποχής τους, π.χ. ένα σεισμό του 1508 στην Κρήτη, την πολιορκία της Μάλτας από τους Τούρκους, την κατάληψη της Κύπρου κ.ά.

     η) Στέφανος Σαχλίκης (15^ος - 16^ο αι.), από το Ηράκλειο. Κυρίαρχη φυσιογνωμία στη σατιρική ποίηση της εποχής του. Είχε περιπετειώδη ζωή: άσωτη κι ανικανοποίητη. ΄Ενα μέρος της το πέρασε στη φυλακή. ΄Εργα του:1) «Αρχιμαυλίστρες» (μαστροπούς θα τις λέγαμε σήμερα), 2) «Βουλή των πολιτικών» (φανταστική συνέλευση ελαφρών γυναικών), 3) «Αφήγησις παράξενος» (για τη ζωή του στη φυλακή) και 4) «Ερμηνεία» (συμβουλές σε νέο άσωτο).

      θ) Μαρίνος Φαλιέρος (16^ος αι.), από το Ηράκλειο. Σατιρικός ποιητής. ΄Εργα του: 1) «Ερωτικόν ενύπνιον», 2) «Ριμάδα Κόρης και Νιού».

     ι) Αδέσποτα: 1) «Γαδάρου, Λύκου και Αλεπούς διήγησις ωραία» (1539). Σατιρικό. 2) «Ο Κάτης και οι Ποντικοί» (αρχές 16^ου αι.). Σατιρικό.

      ια) Γεώργιος Χορτάτζης (β΄ μισό 16^ου - α΄ μισό 17^ου αι.): Καταγόταν από το Ρέθυμνο. Ποιητής και δραματουργός. Ο επιφανέστερος εκπρόσωπος του κρητικού θεάτρου. ΄Εργα του: 1) «Κατζούρμπος» (1595 - 1601). Η υπόθεση διαδραματίζεται στο Κάστρο της Κρήτης. Υπόθεση: ο έρωτας του Νικολού για την Κασσάνδρα που η θετή μητέρα της την προξενεύει σε ένα γέρο Αρμένη. 2) «Πανώρια ή Γύπαρης» (της ίδιας εποχής). Υπόθεση: ο άτυχος έρωτας δύο βοσκών, του Γύπαρη και του Αλέξη, για δύο βοσκοπούλες της ΄Ιδας. 3) «Ερωφίλη» (μεταγενέστερο). Το αριστούρημα του Χορτ. Υπόθεση: εκτυλίσσεται στην αρχαία Αίγυπτο. Η κόρη του βασιλιά Φιλογόνου Ερωφίλη ερωτεύεται ένα νέο στρατιωτικό και τον παντρεύεται κρυφά.

     ιβ) Βιτζέντζος Κορνάρος (1553 - 1613): Γεννήθηκε στη Σητεία της Κρήτης. Ποιητής. Ισάξιος του Χορτάτζη. Ελάχιστα γνωρίζουμε για τη ζωή του. ΄Εργα του: 1) «Η θυσία του Αβραάμ». Θρησκευτικό δράμα. Υπόθεση: Εμπνευσμένο από τη γνωστή διήγηση της Π. Διαθ. για την εντολή του Θεού στον πιστό Αβραάμ να θυσιάσει το γιο του Ισαάκ και η θαυμαστή σωτηρία του τελευταίου. 2) «Ερωτόκριτος». Είναι το αριστούργημα όχι μόνο του Κορνάρου αλλά και της κρητικής λογοτεχνίας γενικότερα. Ποιητικό μυθιστόρημα. Αποτελείται από 10.000 περίπου 15σύλλαβους στίχους, συνήθως ομοιοκατάληκτα δίστιχα και μερικές φορές σε τετραπλές ρίμες. Εκδόθηκε για πρώτη φορά στη Βενετία το 1713. Η υπόθεση του έργου βασίζεται στο γαλλικό ιπποτικό μυθιστόρημα «Raris et Vienne», αλλ’ αυτό σε τίποτε δεν παραβλάπτει την πρωτοτυπία τού «Ερωτόκριτου», αφού οι διαφορές είναι τεράστιες ανάμεσα στα δύο έργα.

      ιγ) Ανωνύμων: 1) «Βοσκοπούλα». Έργο των αρχών του 17^ου αι. Αντάξιο και αυτό της ανθηρής κρητικής λογοτεχνίας. Πρόκειται για ποιμενικό ειδύλλιο. Αναφέρεται στο φλογερό έρωτα ανάμεσα σε ένα βοσκό και μια βοσκοπούλα. 2) «Στάθης». Αποδίδεται και στο Χορτάτζη. Κωμωδία. Χρονολογείται ανάμεσα στο 1585 και 1592. Δε διασώθηκε ολόκληρο (ενδιάμεσα χάσματα). Υπόθεση: Ο έρωτα μιας κόρης του Κάστρου (της Φαίδρας) για το Χρύσιππο, που δεν είναι παρά αδελφός της που χάθηκε κατά την κατάληψη της Κύπρου από τους Τούρκους (1571). Τη Φαίδρα όμως την αγαπά ο Πάμφιλος, φίλος του Χρυσίππου, την οποία αρραβωνιάζεται κρυφά. Τελικά αποκαλύπτεται η σχέση Φαίδρας - Χρυσίππου που τελικά νυμφεύεται τη Λαμπρούσα. 4) «΄Επαινος γυναικών», σάτιρα. 5) «Θρήνος του Φαλλίδου», δηλ. του χρεωκοπημένου. 6) «Παλαιά και Νέα Διαθήκη». Διάλογος ανάμεσα στον ΄Ανθρωπο και στο Χάρο. Θρησκευτικού περιεχομένου.

       ιδ) Ανδρέας Τρώιλος, από το Ρέθυμνο. ΄Εργο του: «Βασιλεύς ο Ροδολίνος», δράμα. Τυπώθηκε το 1647 στη Βενετία. Υπόθεση: Ο Πέρσης βασιλιάς Τρωσίλος αγαπά τη βασιλοπούλα της Καρχηδόνας Αρετούσα. Ο πατέρας της δεν του τη δίνει. Ο Τρωσίλος μεταχειρίζεται ένα τέχνασμα και τελικά τη νυμφεύεται.

      ιε) Μάρκος Αντ. Φώσκολος (1600; - 1662): Γεννήθηκε στο Καινούργιο Χωριό, κοντά στο Κάστρο. ΄Εζησε στο Κάστρο. ΄Εργο του: «Φορτουνάτος», κωμωδία. Υπόθεση: Πειρατές κλέβουν το παιδί τού Ληξουριώτη γιατρού Λούρα. ΄Ενα πλοίο των Ιωαννιτών ιπποτών κυριεύει το κουρσάρικο πλοίο, το οποίο πούλησε το παιδί σ’ έναν καστρινό έμπορο, ο οποίος υιοθέτησε το παιδί, το Φορτουνάτο. Ο Φορτουνάτος ερωτεύεται την Πετρονέλλα, την οποία, δυστυχώς, έχει ερωτευθεί και ο γερο-Λούρας. Αναγνώριση Λούρα - Φορτουνάτου. Γάμος Φορτουνάτου - Πετρονέλλας.

      ιστ) Μαρίνος Τζάνε Μπουνιαλής (17^ος αι.): Γεννήθηκε στο Ρέθυμνο. ΄Εργα του: 1) «Κρητικός πόλεμος»: Πολύστιχο αφήγημα στο οποίο εξιστορείται με τρόπο συναρπαστικό ο πόλεμος Βενετών και Τούρκων για την κατάληψη της Κρήτης (1645 - 1669). 2) «Ψυχωφελής κατάνυξις». Ποίημα χωρισμένο σε κεφάλαια.

      ιζ) Φραγκίσκος Σκούφος ( 1644 - 1697): Γεννήθηκε στα Χανιά και πέθανε στη Ζάκυνθο. Δάσκαλος - λόγιος. Δεινός ρήτορας. ΄Εργα του: 1) «Γραμματοφόρος», οδηγός αλληλογραφίας. 2) 152 Επιστολές. Επηρέασε τον Ηλία Μηνιάτη.