Ο Μανουήλ Β΄ αντιδρά

    Μετά το κίνημα του 1376 ο Μανουήλ Β΄ χάθηκε από το προσκήνιο. Οι πρόσφατες συνθήκες, και ιδίως εκείνη του Τουρίνου, τον απέκλειαν από κάθε δικαίωμα διαδοχής. Πέρα από αυτό, υποβλήθηκε και στην ταπείνωση ν’ ακολουθήσει ως υποτελής το Μουράτ Α΄ στη Μ. Ασία.

    Ο Μανουήλ Β΄ όμως είχε δώσει ήδη δείγματα τολμηρού κι ανυπότακτου άνδρα. Έτσι, το φθινόπωρο του 1382 εγκατέλειψε  κρυφά την Κων/πολη και με ένα μικρό στρατιωτικό τμήμα κατέφυγε στη Θεσ/νίκη. Εκεί κατάφερε να συνενώσει τις αντιμαχόμενες πολιτικές μερίδες και να πείσει τους κατοίκους της να τον αναγνωρίσουν ως ηγεμόνα τους.

   Πρώτο μέλημά του ήταν να ανακόψει τη διαρκώς εξαπλούμενη τουρκική λαίλαπα. Γιαυτό έσπευσε να οργανώσει και αυξήσει το στρατό του. Ξεκίνησε με μερικές επιτυχίες, όπως α) κατέλαβε διάφορες οχυρές πόλεις γύρω από τη Θεσ/νίκη, β) στερέωσε τη βυζαντινή εξουσία στις Σέρρες, γ) απελευθέρωσε Βυζαντινούς αιχμαλώτους των Τούρκων, και δ) αποκατέστησε την επικοινωνία ανάμεσα στις διάφορες πόλεις. Οι επιτυχίες του μαθεύτηκαν στην Κων/πολη και τόνωσαν το ηθικό και τις ελπίδες του λαού της, αλλά και την ανησυχία των Τούρκων, οι οποίοι έστειλαν στην περιοχή στρατιωτικές δυνάμεις, τις οποίες όμως ο Μανουήλ εξουδετέρωσε.

    Ο Μανουήλ δεν περιορίστηκε μόνο σε πολεμικές επιχειρήσεις. Το 1382-83 ανέπτυξε και πολιτική δραστηριότητα. Στα πλαίσια αυτής πέτυχε να τον αναγνωρίσουν ως επικυρίαρχο ο δεσπότης της Ηπείρου Θωμάς Πρελιούμποβιτς και ο ηγεμόνας της Θεσσαλίας Αλέξιος Άγγελος. Σχηματίστηκε έτσι ένα ισχυρό μέτωπο κατά των Τούρκων. Αυτές οι κινήσεις προκαλούσαν αμηχανία στον αυτοκράτορα απέναντι στους επικυρίαρχους Τούρκους.

     Ταυτόχρονα, όμως, έφερναν αμηχανία στο σουλτάνο Μουράτ Α΄, που ήταν απορροφημένος με τα προβλήματα της Ανατολής. Διότι αφενός προσπαθούσε να επεκτείνει την κυριαρχία του στη νοτιοδυτική Μ. Ασία, υποτάσσοντας τα διάφορα τουρκικά κρατίδια, και αφετέρου βρισκόταν σε έχθρα με τους Γενουάτες. Δεν μπορούσε, όμως, να μένει αδιάφορος στις κινήσεις του Μανουήλ. Γιαυτό έστειλε στη δυτική Μακεδονία τον Χαϊρεντίν πασά (τον μετέπειτα πρώτο μεγάλο βεζύρη). Το Σεπτ. του 1383 οι Τούρκοι κατέλαβαν τις Σέρρες. Οι κάτοικοί τους εξανδραποδίστηκαν. Το 1384 νίκησαν τους Βυζαντινούς στο Χορτιάτη και έφθασαν έξω από τη Θεσ/νίκη. Η από ξηράς πολιορκία της πόλης και του εγκλείστου Μανουήλ κράτησε 4 χρόνια.

    Κατά τις δύσκολες αυτές στιγμές ο Μανουήλ έδειξε τις ηγετικές του ικανότητες. Συγκέντρωσε τους κατοίκους της πόλης στους οποίους εκφώνησε έναν πύρινο λόγο, τονώνοντας το ηθικό τους και εξάπτοντας το πάθος για ελευθερία. Ταυτόχρονα ανέπτυξε διπλωματική δραστηριότητα. Βοήθεια δεν ήρθε από πουθενά. Για να ενισχύσει την άμυνα της πόλης χρησιμοποίησε την εκκλησιαστική περιουσία. Αυτό τον έφερε αντιμέτωπο με το μητροπολίτη Ισίδωρο Γλαβά.

    Η παράταση της πολιορκίας έφερε στερήσεις και κόπωση στους κατοίκους της πόλης. Οι ειδήσεις δε για τις συνεχείς επιτυχίες των Τούρκων τούς προκαλούσαν απόγνωση και σκέψεις για το ανώφελο της αντίστασης. Το τέλος της ήρθε τον Απρ. του 1387, όταν ο Μανουήλ με την προσωπική του φρουρά αναχώρησε με πλοίο. Σε λίγες μέρες οι αρχές της πόλης άνοιξαν τις πύλες της στον Χαϊρεντίν. Η παράδοση έγινε με ορισμένους προνομιακούς όρους που ίσχυσαν μέχρι το 1394.

    Ο Ιωάννης Ε΄ αρνήθηκε να δεχθεί το Μανουήλ Δ΄, φοβούμενος την οργή του σουλτάνου. Έτσι ο Μανουήλ βρήκε για λίγο φιλοξενία στη Μυτιλήνη από τον Gattilusi. Μετά κατέφυγε στο Μουράτ Α΄ στην Προύσα. Αυτός του επέτρεψε να επανέλθει στην Κων/πολη.