Ισαάκιος Β΄ Άγγελος (β΄ περίοδος) και Αλέξιος Δ΄ (1203 - 1204). Νικόλαος Καναβός

      Στο βυζαντινό θρόνο κάθονταν για άλλη μια φορά (μετά από πολλά χρόνια) δυο βασιλείς, ο εκθρονισθείς από τον Αλέξιο Γ΄ Ισαάκιος Β΄ Άγγελος και ο γιος του Αλέξιος Δ΄. Αυτοί, αφού συγκέντρωσαν όσα χρήματα βρίσκονταν στο δημόσιο ταμείο και όσα τους απέδωσε η δήμευση των κτημάτων της βασίλισσας Ευφροσύνης (συζύγου του Αλεξίου Γ΄), κατέβαλαν στους σταυροφόρους τα μισά σχεδόν απ’ όσα τους υποσχέθηκε ο Αλέξιος Δ΄. Επειδή τα υπόλοιπα ήταν αδύνατο να εξευρεθούν, ο Αλέξιος Δ΄ παρακάλεσε τους σταυροφόρους ν’ αναβάλουν την πορεία τους προς Ιεροσόλυμα μέχρι την άνοιξη του 1204.

      Οι κάτοικοι της Κων/πολης, όταν έμαθαν για τις δεσμεύσεις του Αλεξίου Δ΄ προς τους δυτικούς και βλέποντας τις μεθοδεύσεις και τον κίνδυνο υποταγής στον πάπα, εξεγέρθηκαν. Στις 19/8/1203 κατεδάφισαν τις αποθήκες των Πισατών και Αμαλφιτανών στην Κων/πολη. Αυτοί κατέφυγαν στους σταυροφόρους και τους Ενετούς. Αυτοί αποφάσισαν να επιτεθούν, αλλ’ αποκρούστηκαν από τους Σαρακηνούς της Πόλης και τους Έλληνες. Μετά κατέφυγαν σε πυρπολήσεις.

      Ο Αλέξιος Δ΄, παρά την άγρια καταπίεση, δεν κατάφερε να συγκεντρώσει το οφειλόμενο στους σταυροφόρους ποσό. Στις 25 Αυγ. έστειλε στον πάπα την ομολογία πίστεως που του ζήτησε. Αργότερα ο πατριάρχης Ιωάν. Καματηρός αναγκάστηκε από το βασιλιά να ανακηρύξει στην Αγ. Σοφία τον πάπα Ιννοκέντιο Γ΄ πρώτον επί της Γης επίτροπο του Χριστού και να τον καταχωρίσει στα δίπτυχα. Αλλ’ ούτε ο λαός κι ο κλήρος συναινούσε σ’ αυτές -έστω κενές περιεχομένου- παραχωρήσεις ούτε ο παπικός καταπιόνας ικανοποιήθηκε.

     Όταν ο Αλέξιος Δ΄ επέστρεψε στις 11/11/1203 στην Κων/πολη από την εκστρατεία του στη Θράκη βρέθηκε μπροστά σε προετοιμασίες πολέμου κατά των Φράγκων. Όταν και αυτός πείστηκε ότι ήταν αδύνατο να χορτάσει την απληστία των Φράγκων σταυροφόρων, δήλωσε σαφώς στον αρχηγό τους Βονιφάτιο ότι αναστέλλει τις προς αυτούς πληρωμές του. Πρεσβεία των σταυροφόρων πήγε στον Αλέξιο Δ΄ και τον «κατσάδιασε» για την αθέτηση των υποσχέσεών του, απειλώντας τον ότι αν επιμείνει θ’ αντιμετωπίσει πόλεμο. Στη συνέχεια ζήτησε και τον συνάντησε ο δόγης της Βενετίας Δάνδολος. Κι αυτός τον έλεγξε και αξίωσε την καταβολή των οφειλομένων. Ο Αλέξιος δήλωσε ότι ούτε μπορεί ούτε θέλει να τους δώσει άλλα. Ο δόγης εξοργίστηκε. Μετά από αυτά άρχισε στα τέλη Νοεμβρ. 1203 ο πόλεμος.

     Εξαιτίας του χειμώνα, όμως, οι Φράγκοι δεν κατάφεραν να χτυπήσουν την πόλη με το στόλο τους από τον Κεράτιο. Περιορίστηκαν σε ληστεύσεις και πυρπολήσεις των επαύλεων της Προποντίδας. Μάταια οι άρχοντες προέτρεπαν το δειλό Αλέξιο Δ΄ να αναλάβει την ηγεσία του στρατού. Τότε ένας από τους μακρινούς συγγενείς του, ο Αλέξιος Δούκας ο αποκαλούμενος Μούρτζουφλος (δηλ. συνοφρυωμένος), άντρας γενναίος, λαοφιλής και πολέμιος των δυτικών, ανέλαβε αγώνα κατά των επιδρομέω. Αρχικά είχε επιτυχίες. Περί τα τέλη Δ/βρίου, όμως, εγκαταλείφθηκε από όλους και κινδύνεψε. Προσπάθησε να πυρπολήσει τον ενετικό στόλο. Απέτυχε. Στις 9/1/1204 επιχείρησε νέα έξοδο αλλ’ αποκρούστηκε από το Βονιφάτιο.

   Στις 25/1/1204 η λαϊκή αγανάκτηση κορυφώθηκε και μεταβλήθηκε σε επανάσταση. Λαός και μοναχοί συγκεντρώθηκαν στην Αγ. Σοφία και απαίτησαν από τη Σύγκλητο και τους επισκόπους να καθαιρέσουν τους ανάξιους βασιλείς και να αναδείξουν άλλο βασιλιά. Ο Μούρτζουφλος δε μετείχε σε αυτά. Άλλωστε θεωρούνταν φίλος των βασιλέων. Κανένας από τους επιφανείς δε δεχόταν την αρχή στις κρίσιμες αυτές στιγμές. Πλήρης αναρχία. Τελικά ένας αντρείος άσημος, ο Νικόλαος Καναβός, δέχθηκε και στις 28/1/1204 στέφθηκε βασιλιάς, χωρίς τη σύμπραξη του πατριάρχη Ιωάννη Καματηρού.

     Ο Καναβός κατέστησε στρατηγείο του την Αγ. Σοφία. Ο Αλέξιος Δ΄ και ο ετοιμοθάνατος Ισαάκιος Β΄ φυλάσσονταν στις Βλαχέρνες από το Μούρτζουφλο. Ο Αλέξιος Δ΄ δε δίστασε για άλλη μια φορά να ζητήσει τη βοήθεια των Φράγκων. Έστειλε το Μούρτζουφλο στο Βονιφάτιο και του ζήτησε να καταλάβει τις Βλαχέρνες. Άλλο που δεν ήθελαν. Όταν, όμως, την επομένη το επιχείρησαν, βρήκαν τις πύλες κλεισμένες. Ο Μούρτζουφλος είχε φυλακίσει τον Αλέξιο Δ΄. Ήταν ευκαιρία γι’ αυτόν να ικανοποιήσει τον πόθο του. Σε συνεννόηση με το θησαυροφύλακα Κων/νο πήρε με το μέρος του 15.000 Βαγιάρους. Αυτοί όρμησαν κατά των ανακτόρων. Ο Αλέξιος Δ΄ έντρομος θερμοπαρακαλεί το Μούρτζουφλο να τον ... σώσει! Αυτός τον συλλαμβάνει και τον φυλακίζει. Κλήρος και λαός ανακηρύσσουν τον Αλέξιο Δούκα Μούρτζουφλο βασιλιά. Ο Ν. Καναβός που θέλησε ν’ αντισταθεί φονεύθηκε. Το ίδιο και ο Αλέξιος Δ΄ για να μη χρησιμοποιήσει τους Φράγκους. Ο Ισαάκιος Β΄, μετά τον τραγικό θάνατο του γιου του, πέθανε.