Μανουήλ Α΄ Κομνηνός (1143 - 1180)

     Την παραμονή του θανάτου του ο βασιλιάς Ιωάννης κάλεσε τ’ ανώτατα στελέχη του στρατού και τους ανακοίνωσε ότι -και γιατί- αφήνει διάδοχό του το Μανουήλ. Εκείνοι τον ανακήρυξαν αμέσως βασιλιά. Ο νέος βασιλιάς ήταν από τη φύση του πολεμιστής. Τα δείγματα ήταν πολλά και πριν γίνει βασιλιάς. Αυτό, δυστυχώς, σε μερικές περιπτώσεις αποδείχθηκε επιζήμιο.

α) Οι πρώτες ενέργειες

     1. Για να στερεωθεί στο θρόνο φρόντισε ν’ απομονώσει τον αδελφό του, το σεβαστοκράτορα Ισαάκιο. Αυτό το πέτυχε με τον πιστό φίλο του πατέρα του μεγάλο δομέστικο Αξούχ, τον οποίο έστειλε αμέσως στην Κων/πολη. Στη συνέχεια ήρθε κι ο ίδιος στην Κων/πολη από τη Συρία.

     2. Ασχολήθηκε με τη διευθέτηση των εκκρεμών -και δεν ήταν λίγα- εσωτερικών ζητημάτων του κράτους.

      3. Το επόμενο έτος (1144) νυμφεύθηκε την κόρη του βασιλιά της Γερμανίας Κορράδου Γ΄. Λεγόταν Βέρθα και μετονομάστηκε σε Ειρήνη. Κοσμούνταν με αρετές και όχι με σωματικά κάλλη. Πολύ γρήγορα, όμως, ο Μανουήλ άρχισε να επιδίδεται σε εξωσυζυγικούς έρωτες, κατασπαταλώντας τα κατάφορτα δημόσια ταμεία.

     4. Θυμάται ο αναγνώστης σε ποιο σημείο αφήσαμε τις σχέσεις του βασιλιά Ιωάννη Β΄ με τους Φράγκους της Συρίας (τον Ραιμούνδο). Ο Μανουήλ αποφάσισε να επαναφέρει τις αδρανείς επί πολλά χρόνια κυριαρχικές αξιώσεις της αυτοκρατορίας επί της Αντιόχειας. Γιαυτό το 1144 έστειλε εναντίον του δούκα της Αντιόχειας Ραιμούνδου ναυτική δύναμη υπό το ναύαρχο Δημήτριο Βρανά και πεζική δύναμη υπό τους στρατηγούς Ιωάννη και Δημήτριο Κοντοστεφάνους. Νίκησαν το Ραιμούνδο και τον υποχρέωσαν να πάει στην Κων/πολη για να ζητήσει από το βασιλιά συγγνώμη και να ορκιστεί πίστη σ’ αυτόν.

β) Η Β΄ Σταυροφορία

     Ως προς αυτό δεν είχε την τύχη του πατέρα του. Μετά δύο χρόνια (το 1145) από την ανάρρησή του στο θρόνο πέρασε πάνω από το κορμί της αυτοκρατορίας η δεύτερη μεγάλη δυτική κατάρα, η Β΄ Σταυροφορία. Και γι’ αυτή, όμως, θα μιλήσουμε στο ειδικό κεφάλαιο.

γ) Οι επιδρομές των Νορμανδών. Κερκυραϊκά. Δαλματοί, Σέρβοι και Ούγγροι

     Στη Β΄ Σταυροφορία μετείχαν και οι Νορμανδοί -που την περίοδο αυτή ήταν κυρίαρχοι της Κ. Ιταλίας και της Σικελίας- υπό τον ηγεμόνα τους Ρογήτο Β΄. Το 1147 -και ενώ οι πρωτοπόροι της Β΄ Σταυροφορίας είχαν φθάσει στο Βυζάντιο και υποχρέωναν το Μανουήλ ν’ απασχολήσει μαζί τους τις δυνάμεις του- ο Ρογήρος Β΄ αναλάμβανε σκληρό πόλεμο κατά της κυρίως Ελλάδας. Με 60 πλοία επιτέθηκε στην Κέρκυρα και την κυρίευσε εύκολα. Αμέσως μετά ο Έλληνας την καταγωγή ναύαρχος του στόλου αυτού Γεώργιος Αντιοχεύς αναχώρησε, περιέπλευσε την Πελοπόννησο κι επιχείρησε να κυριεύσει τη Μονεμβασία, αλλ’ απέτυχε. Τότε επέστρεψε πάλι και λεηλάτησε τα δυτικά ελληνικά παράλια. Μετά έφθασε στον Κορινθιακό, αποβιβάστηκε στην Κρίσσα και προχώρησε προς τη Θήβα λεηλατώντας τις πόλεις. Μετά επανήλθαν στην Κόρινθο. Καμιά αντίσταση. Ούτε από τους φρουρούς του οχυρού του Ακροκορίνθου υπό τον ανάξιο Νικηφόρο Χαλούφη. Επόμενο θύμα του η Εύβοια. Αφού λεηλάτησαν κι αυτή, ο νορμανδικός στόλος επέστρεψε στον Πάνορμο της Σικελίας.

   Το 1148 ο Μανουήλ, αφού πέρασε ο κίνδυνος των σταυροφόρων, αποφάσισε να στραφεί κατά του Ρογήρου Β΄ προκειμένου να ανακτήσει την Κέρκυρα. Συγκρότησε ισχυρότατο στόλο του οποίου ναύαρχο όρισε τον επ’ αδελφή γαμπρό του Στέφανο Κοντοστέφανο. Του πεζικού ηγείτο ο ίδιος ο βασιλιάς. Μην έχοντας, όμως, απόλυτη εμπιστοσύνη στις δικές του δυνάμεις, ζήτησε και τη συνδρομή των Ενετών, με νέα/πρόσθετα ανταλλάγματα.

     Η πολιορκία της κατεχόμενης Κέρκυρας άρχισε στις αρχές του 1149. Επί μήνες αντιστάθηκαν οι Νορμανδοί του φρουρίου. Ο ναύαρχος Στέφανος Κοντοστέφανος φονεύθηκε. Την προσωρινή διοίκηση του στόλου ανέλαβε ο Ιωάννης Αξούχ. Ο Μανουήλ πολέμησε παράτολμα.

      Οι πολιορκούμενοι άντεχαν ακόμα. Ο Ρογήρος εξόπλισε νέο στόλο και τον έστειλε με τροφές στους πολιορκούμενους. Νικήθηκε, όμως, από το βασιλικό στόλο που αντεπιτέθηκε. Μια μονάδα, όμως, από 40 πλοία αποσπάστηκε και κινήθηκε προς την Κων/πολη για να πυρπολήσει τα προάστιά της. Καταδιώχθηκαν από τις εκεί βυζαντινές δυνάμεις.

      Γύρω από το φρούριο της Κέρκυρας συνέβησαν μεταξύ των πολιορκητών πολλά δεινά: εκδηλώθηκε διαμάχη μεταξύ των Ελλήνων και των Ενετών. Αναγκάστηκε ο μέγας δομέστικος να επιτεθεί στους Ενετούς στασιαστές και να τους αναγκάσει να καταφύγουν στα πλοία τους. Αυτοί κατέλαβαν τη νησίδα Αστερίδα και περιέπαιζαν ποικιλοτρόπως το βασιλιά. Αυτός έδειξε ψυχραιμία και κατάφερε με ειρηνικά μέσα να επαναφέρει την τάξη.

    Τελικά οι πολιορκούμενοι, στερούμενοι τροφών και μην ελπίζοντας σε βοήθεια του Ρογήρου, παραδόθηκαν (1149). Ο Μανουήλ, αφού εγκατέστησε στην Κέρκυρα ισχυρότατη φρουρά από Φράγκους μισθοφόρους, αναχώρησε στον Αυλώνα αποφασισμένος να συνεχίσει τον αγώνα κατά του Ρογήρου. Έστειλε το στόλο του στην Ιταλία υπό το δομέστικο της Ανατολής και της Δύσης Ιωάννη, με εντολή να καταλάβει τον Αγκώνα και στη συνέχεια ολόκληρη την Ιταλία. Ήταν αυτό ένα επιπόλαιο και -υπό τις παρούσες συνθήκες- ακατόρθωτο εγχείρημα. Τελικά σ’ αυτή τη φάση η επιχείρηση δεν πραγματοποιήθηκε.

     Στο μεταξύ νέα απειλή προέκυψε κατά της αυτοκρατορίας από τους Δαλματούς, τους Σέρβους και τους Ούγγρους. Ο βασιλιάς αναγκάστηκε να αναλάβει εναντίον τους πολυετή πόλεμο (1151-56). Τελικά τους κατατρόπωσε και ταπείνωσε. Εντούτοις οι προστριβές, ιδιαίτερα με τους Ούγγρους, δεν έπαυσαν καθ’ όλη σχεδόν τη διάρκεια της βασιλείας του. Το 1164 ο Μανουήλ αναμίχθηκε πάλι στα ουγγρικά πράγματα υποστηρίζοντας για τον ουγγρικό θρόνο τους συγγενείς του Στέφανο Δ΄ και Δασίσλαο Β΄ και όχι το γιο του αποθανόντος Γαΐζα Β΄, Στέφανο Γ΄. Συνέλαβε μάλιστα την ιδέα συνένωσης του ουγγρικού στέμματος με την αυτοκρατορία υπό τον Βέλα, νεότερο γιο του Γαΐζα Β΄. Το συνοικέσιο, όμως, του Βέλα με την κόρη του Μαρία δεν ολοκληρώθηκε, γιατί το 1169 ο Μανουήλ απέκτησε διάδοχο. Από τις διαμάχες με τους Ούγγρους το Βυζάντιο απέκτησε (μετά το 1167) τον έλεγχο στις περιοχές Σιρμίου, Δαλματίας, Κροατίας και Βοσνίας. Μετά το 1172 και ως το θάνατο του Μανουήλ οι σχέσεις ανάμεσα στις δύο χώρες παρέμεινα ήρεμες.

   Του σχεδίου του κατά της Ιταλίας, εντούτοις, δεν παραιτήθηκε. Το 1154 πέθανε ο Ρογήρος Β΄. Ο διάδοχός-γιος του Γουλιέλμος πρότεινε ειρήνη, υποσχόμενος να επιστρέψει όλα όσα τα σικελικά στρατεύματα άρπαξαν από την Ελλάδα. Οι Ενετοί, από την άλλη, εγκατέλειψαν το βασιλιά και σύναψαν ειρήνη με τους Νορμανδούς.

      Παρά ταύτα ο Μανουήλ επέμενε να εκδικηθεί. Το έργο αυτό ανέθεσε στο Μιχ. Παλαιλόγο με συστρατηγό τον Ιωάννη Δούκα. Αυτός εξασφάλισε την υποστήριξη του κόμητα Λοριτέλη Ροβέρτο Βασευίλιο, εξάδελφο μεν του Γουλιέλμου αλλά δυσαρεστημένο μαζί του. Ο μεν Παλαιολόγος κατέλαβε πολλά φρούρια της Κ. Ιταλίας και τη Βάρη, ενώ ο Δούκας σε μετωπική μάχη κατατρόπωσε τον κόμητα Ανδρίας Ψιχάρδο. Σε λίγο νέες δυνάμεις στάλθηκαν από την Κων/πολη υπό τον Ιωάννη Άγγελο. Ενώθηκαν μ’ εκείνες του Ιωάννη Δούκα και νίκησαν τις δυνάμεις που έστειλε από τη Σικελία ο Γουλιέλμος.

   Σε λίγο πέθανε στη Βάρη ο Μ. Παλαιολόγος. Τον αντικατέστησε ο Ιωάννης Δούκας. Αυτός έκρινε ότι ήταν αδύνατο ν’ αντέξει στις συνεχείς στρατολογήσεις του Γουλιέλμου. Άλλες ενισχύσεις από την Κων/πολη δεν ανέμενε. Έστειλε στην Αγκώνα το γιο της Άννας Κομνηνής Αλέξιο για να στρατολογήσει δυνάμεις και να μεταβεί στην Απουλία για να ενισχύσει τις υπ’ αυτόν δυνάμεις. Ο Αλέξιος όχι μόνο δεν έπραξε ό,τι του είπε ο Δούκας, αλλά πήγε μόνος στο στρατόπεδο και ανέλαβε την αρχηγία!... Σε λίγο ο Γουλιέλμος επιτέθηκε με ισχυρές δυνάμεις, κατανίκησε τους Έλληνες και ανακατέλαβε όλα τα φρούρια που είχε χάσει. Ο Μανουήλ έστειλε από την Κων/πολη τον ανιψιό του Αλέξιο (γιος του αδελφού του αυτός) για να ηγηθεί δυνάμεων που συγκεντρώθηκαν στην Αγκώνα. Αυτός μεν επανέκτησε αρκετά φρούρια στην Απουλία, αλλ’ ο βυζαντινός στόλος νικήθηκε στην Εύβοια από το σικελικό. Νέες προτάσεις του Γουλιέλμου για ειρήνη. Αυτή τη φορά ο Μανουήλ εμφανίστηκε διαλλακτικότερος και τις δέχτηκε. Έτσι, το 1158 υπογράφηκε συνθήκη ειρήνης.

δ) Πόλεμοι κατά των Τούρκων και των Φράγκων της Ασίας. Μάχη του Μυριοκεφάλου

       1. Οι αγώνες του Μανουήλ ήταν κατά κανόνα διμέτωποι, σ’ Ανατολή και Δύση. Το 1147, για να μπορέσει απερίσπαστα ν’ αντιμετωπίσει τους Νορμανδούς της Κ. Ιταλίας κτλ., ήρθε σε συνεννόηση με τους Τούρκους. Αυτό δυσαρέστησε τους σταυροφόρους. Το ίδιο συνέβη και κατά το 1161-62, όταν ο σουλτάνος του Ικονίου Κιλίτζ Β΄ Αρσλάν, προκειμένου ν’ αντιμετωπίσει εσωτερικές διενέξεις, ζήτησε καλές σχέσεις με το Μανουήλ.

    2. Οι Τούρκοι, επαναλαμβάνοντας τις εχθροπραξίες τους, προχώρησαν στην κατάληψη πολλών πόλεων στον Πόντο και στην Καππαδοκία. Ο Μανουήλ εκστράτευσε εναντίον τους, τους νίκησε και τους υποχρέωσε να παραδώσουν όλα τα φρούρια που κυρίευσαν.

      3. Οι Αρμένιοι υπό τον Τερόζη κυρίευσαν όλη σχεδόν την Κιλικία. Ο διάδοχος του Ραιμούνδου δούκας της Αντιόχειας Ρενάλδος, με την προτροπή του Μανουήλ, κατατρόπωσε μεν τους Αρμενίους, επειδή όμως δεν του έδωσε ο Μανουήλ την αμοιβή που ζήτησε, εισέβαλε στην Κύπρο και τη λεηλάτησε. Οι Αρμένιοι επανακατέλαβαν την Κιλικία. Τότε επενέβη ο Μανουήλ και την επανέκτησε αμέσως. Ο Ρενάλδος, πανικόβλητος από την παρουσία του βασιλιά στην περιοχή του, έσπευσε στη Μάλιστρα όπου ζήτησε από το βασιλιά συγνώμη και δήλωσε υποταγή. Το ίδιο έπραξε και ο ηγεμόνας των Αρμενίων Τερόζης. Μετά από αυτά ο Μανουήλ εισήλθε στην Αντιόχεια τροπαιούχος (1156).

     4. Ο Μανουήλ επανήλθε στην Κων/πολη και κατά τα δύο επόμενα χρόνια επανέλαβε τον πόλεμο κατά των Τούρκων της Μ. Ασίας. Ο σουλτάνος του Ικονίου Αρσλάν ζήτησε το 1158 ειρήνη, υποσχόμενος α) να αποδώσει τους αιχμαλώτους, β) να διαθέτει κατ’ έτος στο βασιλιά στρατιωτικό σώμα, γ) να μην επιτρέψει μουσουλμανικές επιδρομές, δ) να επιστρέψει τα φρούρια που κατέλαβε κατά τη βασιλεία του Μανουήλ. Η συνθήκη υπογράφηκε το 1159 στην Κων/πολη.

     5. Μετά το 1173, όμως, ο Τούρκος σουλτάνος, υποκινούμενος και από το Γερμανό βασιλιά Φρειδερίκο Α΄ το Βαρβαρόσσα, συνασπίστηκε με τους Αρμενίους της Κιλικίας κατά του Βυζαντίου (1175). Ο Μανουήλ έσπευσε να οχυρώσει το Δορύλαιο. Αυτό αποτέλεσε πρόσθετη αφορμή διένεξης Μανουήλ και σουλτάνου. Ο βασιλιάς αποφάσισε να επιτεθεί πρώτος. Αφού συγκρότησε πολυάριθμο μισθοφορικό στρατό υπό ικανούς και έμπειρους στρατηγούς ( Ιωάννη και Ανδρόνικο Αγγέλους, Κων/νο Μακροδούκα, Ανδρόνικο Λιπαρδά κ. ά.), το καλοκαίρι του 1176 ανέλαβε μεγάλη εκστρατεία. Έφθασε στη Συρία και συνάντησε τους Τούρκους στο φρούριο Μυριοκέφαλο. Ο Αρσλάν πρότεινε ειρήνη. Ο Μανουήλ προτίμησε τον πόλεμο. Αποδείχτηκε ότι οι υπολογισμοί του ήταν εσφαλμένοι. Οι Τούρκοι πρόλαβαν και έκλεισαν τα περάσματα, εμποδίζοντας έτσι την προέλαση του βυζαντινού στρατού. Η κρίσιμη μάχη δόθηκε στις 17/9/1176. Η ήττα των Βυζαντινών υπήρξε οδυνηρή. Ο Μανουήλ μόλις διέφυγε τη σύλληψη τραυματισμένος. Ανάμεσα στους νεκρούς και οι συγγενείς του βασιλιά Ανδρόνικος Βατάτζης και Ιωάννης Καντακουζηνός. Μετά την ήττα υπογράφηκε συνθήκη ειρήνης, με την οποία ο Μανουήλ υποχρεώθηκε α) να πληρώνει στο σουλτάνο φόρους και β) να κατεδαφίσει τα οχυρά του Σουβλέου και του Δορυλαίου.

      Η καταστροφή του Μυριοκεφάλου απέβη, μαζί μ’ εκείνη του Ματζικιέρτ (1071), μοιραία για το μέλλον της αυτοκρατορίας. Μετά από αυτή οι Τούρκοι συνέχισαν τις επιδρομές και τις λεηλασίες τους. Οι βυζαντινές δυνάμεις της Μ. Ασίας μειώθηκαν.

ε) Άλλες πτυχές της πολιτικής του Μανουήλ

   1. Παρακολουθήσαμε την έντονη στρατιωτικοπολεμική δραστηριότητα του Μανουήλ. Μολονότι είχε σχέδια για μεταρρυθμίσεις στο εσωτερικό της αυτοκρατορίας, ελάχιστες κατόρθωσε να πραγματοποιήσει.

    2. Με Νεαρά του 1158 α) περιόρισε τις δωρεές κτημάτων μόνο σε συγκλητικούς και στρατιωτικούς, και β) απαγόρευσε την αύξηση της κτηματικής περιουσίας των μοναστηριών της Κων/πολης.

     3. Με χρυσόβουλο του 1159: α) επιχειρεί βελτιώσεις στην απονομή της δικαιοσύνης και την οργάνωση του κράτους, και β) απάλλαξε τους ελεύθερους πολίτες από την λόγω ανάγκης εθελούσια δουλεία.

      4. Και στα εκκλησιαστικά αναμίχθηκε ο Μανουήλ. Έτσι: α) Επιχείρησε προσέγγιση -με γνώμονα την πολιτική- με τον πάπα Αλέξανδρο Γ΄ για την ένωση των δύο Εκκλησιών με σκοπό ν’ αντλήσει εκείθεν δυνάμεις κατά των Τούρκων. Το εγχείρημα, όμως, ναυάγησε εξαιτίας της αντίδρασης της Εκκλησίας υπό τον πατριάρχη Μιχαήλ (1169-77). β) Στα πλαίσια της ευρύτερης πολιτικής του επιχείρησε και την ένωση της αρμενικής με την Ορθόδοξη Εκκλησία.

    5. Επιχείρησε να επανακτήσει και το στέμμα του αυτοκράτορα της Δύσης μέσω της υποστήριξής του προς τον πάπα στη διαμάχη του με το βασιλιά της Γερμανίας Φρειδερίκο Α΄. Το εγχείρημα απέτυχε. Ίσως εξαιτίας της προβολής από τον πάπα των γνωστών απαράδεκτων κυριαρχικών αξιώσεών του.

στ) Θάνατος του Μανουήλ

    Ο τραυματισμός του βασιλιά κατά τη μοιραία μάχη του Μυριοκεφάλου φαίνεται ότι κλόνισε ανεπανόρθωτα την υγεία του. Εν πάση περιπτώσει, ο Μανουήλ αρρώστησε και το Σεπτ. του 1180 πέθανε.