Ιωάννης Β΄ Κομνηνός (1118 - 1143)

     Το 1095 πέθανε ο Κων/νος Δούκας, γιος του Μιχαήλ Ζ΄ Δούκα, τον οποίο ο Αλέξιος Α΄ όρισε συμβασιλέα και διάδοχό του κατά την άνοδό του στο θρόνο. Έτσι αποφεύχθηκε η δημιουργία ζητήματος διαδοχής, αφού ο Αλέξιος το 1087/88 απέκτησε γιο, τον Ιωάννη, με την Ειρήνη. Ζήτημα, όμως, δημιουργήθηκε από την κόρη του Αλεξίου Άννα, που διεκδικούσε το θρόνο για το σύζυγό της καίσαρα Νικηφόρο Βρυέννιο, εγγονό του γνωστού μας στασιαστή Βρυεννίου. Η Άννα υποστηριζόταν από τη μάννα της Ειρήνη. Ο Αλέξιος, όμως, την τελευταία στιγμή ονόμασε διάδοχό του τον Ιωάννη, 30 ετών τότε. Έτσι, ομαλά και φυσιολογικά ο Ιωάννης Β΄ Κομνηνός διαδέχτηκε τον πατέρα του το 1118.

α) Οι σχέσεις με τους Ενετούς

    Ο Αλέξιος Α΄, προκειμένου να ενισχυθεί και στους κατά θάλασσα αγώνες, ζήτησε τη συνδρομή των Ενετών. Αδυνατώντας δε να καταβάλλει χρήματα για τις υπηρεσίες τους, αναγκάστηκε να τους παραχωρήσει υπέρογκα και μακροχρονίως επικίνδυνα προνόμια, όπως ήταν, π.χ., η αποκλειστική - κυριαρχική χρήση τμήματος του λιμανιού του Πέραν στην Κων/πολη. Αυτό τους έκαμε αυθάδης και αργότερα παράγοντες καταστροφής.

      Ο Ιωάννης Β΄ ευθύς εξ αρχής αρνήθηκε να επικυρώσει αυτά τα προνόμια. Τότε (1118) ο δόγης της Ενετίας Δομένικος Μικιέλης δεν ανέχθηκε αυτή την άρνηση. Συγκρότησε αξιόλογο στόλο και εκστράτευσε για να επιβάλει το σεβασμό των προνομίων του. Έτσι, το 1122 πολιόρκησε την Κέρκυρα, αλλά γρήγορα έλυσε την πολιορκία και τράπηκε προς την Παλαιστίνη για να βοηθήσει τους σταυροφόρους στην άλωση της Τύρου. Όταν επέστρεψε επανέλαβε τις επιχειρήσεις του κατά του Βυζαντίου. Πρώτα λεηλάτησε τη Ρόδο. Επίθεσή του κατά της Εύβοιας απέτυχε. Κυρίευσε, όμως, τη Χίο όπου παραχείμασε (1124-25). Από εκεί εξορμώντας, λεηλάτησε τη Λέσβο, τη Σάμο, την Άνδρο κτλ. Την άνοιξη του 1125 αποβιβάστηκε στην Πελοπόννησο. Το 1126 κατέκτησε και την Κεφαλλονιά. Τότε ο βασιλιάς αναγκάστηκε να υποχωρήσει και να υπογράψει τη συμφωνία του πατέρα του (Αύγ. 1126). Κατόπιν αυτού οι Ενετοί έμποροι επέστρεψαν στην Κων/πολη.

β) Πόλεμοι κατά των Τούρκων

   Οι εχθροί του κράτους παρέμειναν οι ίδιοι: Τούρκοι, Πετσενέγκοι, Ούγγροι κ.ά. Από το πρώτο κιόλας έτος της βασιλείας του (1119) ο Ιωάννης κλήθηκε ν’ αντιμετωπίσει τους Τούρκους στη Φρυγία και στην Παμφυλία και με συνεχείς πολέμους να ελευθερώσει σημαντικές πόλεις, όπως ήταν η Λαοδίκεια, η Φιλαδέλφεια, η Σωζόπολη κ.ά., εξασφαλίζοντας έτσι τον έλεγχο των δυτικών ακτών της Μ. Ασίας.

    Μετά 10 χρόνια (1130) χρειάστηκε να ξαναπολεμήσει εναντίον τους. Αυτή τη φορά στη βόρεια Μ. Ασία. Πέτυχε να διώξει τους Τούρκους από τη Γαλατία, την Παφλαγονία και τον Πόντο, ελευθερώνοντας σημαντικές πόλεις (Κασταμονή, Άγκυρα, Γάγγρα κ.ά.). Έτσι οι Τούρκοι περιορίστηκαν στην κεντρική Μ. Ασία. Το βυζαντινό κράτος επεκτάθηκε.

γ) Κινητοποιήσεις Πετσενέγκων και Σέρβων

    1. Η πρώτη εκστρατεία του Ιωάννη Β΄ στη Μ. Ασία διακόπηκε το 1122 εξαιτίας της πετσινεγκικής απειλής στη Θράκη. Αρχικά ο βασιλιάς, για να μην αποδυναμώσει το μέτωπο της Ανατολής, επιδίωξε να προσεταιριστεί τους ηγέτες των Πετσενέγκων. Απέτυχε. Ανέλαβε εναντίον τους εκστρατεία. Σε φονικότατη μάχη στη Βερόη τούς κατατρόπωσε. Συνέπειες αυτής της νίκης: α) Οι Πετσενέγκοι εξαφανίστηκαν από το ιστορικό προσκήνιο, β) οι αιχμάλωτοι εγκαταστάθηκαν στην Αλμωπία, και γ) ο βυζαντινός στρατός ενισχύθηκε με Πετσενέγκους μισθοφόρους.

      2. Αμέσως μετά την ήττα των Πετσενέγκων παρατηρήθηκαν κινητοποιήσεις των επί 30 χρόνια ήρεμων Σέρβων. Ο Ιωάννης αποφάσισε να κλείσει κι αυτή την πληγή. Ανέλαβε εναντίον τους εκστρατεία. Με τις νίκες του ο βασιλιάς εξασφάλισε τη βυζαντινή κυριαρχία επί της Σερβίας για περισσότερο από ¼ του αιώνα. Μετά μετακίνησε σερβικό πληθυσμό στη Μ. Ασία.

δ) Αντιμέτωπος με τους Ούγγρους

  Οι Ούγγροι προέρχονταν από τις ρωσικές στέπες. Εγκαταστάθηκαν στη μετέπειτα Ουγγαρία, εκπολιτίστηκαν και στα τέλη του 10^ου αι. εκχριστιανίστηκαν. Βρισκόταν (η Ουγγαρία) ανάμεσα στην Ανατολή και στη Δύση. Από τις αρχές του ιβ΄ αι. άρχισαν να αναπτύσσονται οι σχέσεις της με το Βυζάντιο. Ήταν μια ανερχόμενη οικονομική δύναμη. Γιαυτό και ο Αλέξιος Α΄ επιδίωξε να συνάψει φιλικές σχέσεις με την Ουγγαρία. Το 1104 μάλιστα προχώρησε στον αρραβώνα του γιου του Ιωάννη με την κόρη του Ούγγρου βασιλιά Λαδισλάου Α΄, Ειρήνη. Αυτό εντούτοις δεν εμπόδισε τους Ούγγρους να διεκδικήσουν τις βυζαντινές επαρχίες της Κροατίας και της Δαλματίας. Ο Ιωάννης Β΄ αποφάσισε ν’ αναμιχθεί στα ουγγρικά, ειδικότερα υπέρ του Άλμου, αδελφού του βασιλιά της Ουγγαρίας Στεφάνου Β΄ (1114-1131). Αυτό αποτέλεσε αφορμή για εχθροπραξίες ανάμεσα στα δύο κράτη. Το 1128 ο ουγγρικός στρατός πέρασε το Δούναβη, κυρίευσε τη Βρανίτζοβα και συνέχισε προς τις Ναϊσσό και Σαρδική. Ο Ιωάννης αντέδρασε αποτελεσματικά από ξηρά και θάλασσα. Η σύγκρουση έγινε στο φρούριο του Χράμου. Κατατρόπωσε τους Ούγγρους και ανακατέλαβε τη Βρανίτζοβα. Ο Στέφανος υποχρεώθηκε να συνάψει ειρήνη με τον Ιωάννη. Μετά από αυτό τα βόρεια σύνορα του κράτους σταθεροποιήθηκαν.

ε) Αποτίμηση του έργου του Ιωάννη Β΄. Θάνατός του

     Παρακολουθήσαμε ανωτέρω τις πολλαπλές στρατιωτικές του επιτυχίες. Μόνο τους Ενετούς δεν μπόρεσε ν’ αντιμετωπίσει ελλείψει αξιόμαχου στόλου.

    Κατά τα φαινόμενα, οι συνεχείς εκστρατείες του δεν του επέτρεψαν ν’ ασχοληθεί ιδιαίτερα με τα εσωτερικά προβλήματα του κράτους. Και για τον τομέα αυτό, όμως, είχε τολμηρά σχέδια, αλλά δεν πρόλαβε να τα υλοποιήσει.

      Τη λαμπρά βασιλεία του έκλεισε με α) την επιβολή του στους Αρμένιους της Μ. Ασίας (Κιλικίας), οι οποίοι έσπευσαν να ταχθούν υπό τον κατακτητή της Αντιόχειας κόμητα της Πικταβίας Ραιμούνδο. Ο Ιωάννης χρειάστηκε να εκπορθήσει όλα τα φρούρια της Συρίας για να φθάσει στην Αντιόχεια, την οποία πολιόρκησε. β) Τον εξαναγκασμό του πρίγκιπα της Αντιόχειας Ραιμούνδου να αναγνωρίσει την κυριαρχία του.

     Το τέλος του Ιωάννη Β΄ υπήρξε κυριολεκτικά άδοξο. Κατά την τελευταία εκστρατεία του (1143) στη Συρία πήγε για κυνήγι αγριογούρουνων στο όρος Ταύρος. Κατά τη διάρκειά του πληγώθηκε από δηλητηριασμένο βέλος και πέθανε (8 Απρ.). Υποστηρίχθηκε και η άποψη ότι επρόκειτο για δολοφονία. Από τους 4 γιους του οι 2 (Αλέξιος και Ανδρόνικος) είχαν ήδη πεθάνει. Μαζί του στην εκστρατεία ήταν μόνο ο μικρότερος Μανουήλ. Ο μεγαλύτερός του Ισαάκιος -ο φυσικός διάδοχος- είχε μείνει στην Κων/πολη.