Μιχαήλ Ζ΄ Δούκας ο Παραπινάκης 
(1071 - 1078)

    1. Στις 24/10/1071 ανακηρύχθηκε μόνος αυτοκράτορας. Στο πρόσωπό του η αυτοκρατορία βρήκε τον αναξιότερο, ίσως, κυβερνήτη της στην πιο κρίσιμη φάση της. Τη στιγμή που η γενική παραλυσία του κράτους βρισκόταν στην αποκορύφωσή της και απειλούσε το μέλλον της, αυτός καταγινόταν με την πλοκή αφελών κι άτεχνων στίχων. Το επιτελείο του βασιλιά αποτέλεσαν ο Μιχαήλ Ψελλός, ο καίσαρας Ιωάννης Δούκας και οι μητροπολίτες Σίδης Ιωάννης και Νεοκαισαρείας Μιχαήλ. Σε αυτούς προστέθηκε αργότερα ως μεγάλος λογοθέτης (δηλ. υπουργός οικονομικών) και ο ευνούχος Νικηφόρος (γνωστός και ως Νικηφορίτζης), ταπεινής καταγωγής, που χρημάτισε ως τότε: γραμματέας του Κων/νου Ι΄, δούκας Αντιοχείας και δικαστής Ελλάδας και Πελοποννήσου. Διέπρεψε στις συκοφαντίες, ραδιουργίες και δωροδοκίες!... Ούτε και ως μεγάλος λογοθέτης άλλαξε. Με συκοφαντίες απομάκρυνε ή υποσκέλισε από το βασιλικό περιβάλλον κάθε ικανό και έντιμο άνθρωπο, μεταβληθείς σε απόλυτο κυρίαρχο του κράτους. Δήμευε περιουσίες, απαιτούσε αχρεώστητα και ποικιλοτρόπως καταπίεζε το λαό. Σε λίγο οικειοποιήθηκε το μονοπώλιο των σιτηρών της Θράκης, που όχι μόνο τα πωλούσε σε υπέρογκες τιμές, αλλά κρατούσε και το ¼ του μοδίου. Επειδή δε το ¼ ονομαζόταν πινάκιο, ο Μιχαήλ. Ζ΄ αποκλήθηκε «Παραπινάκιος». Αυτό θεωρήθηκε από πολλούς ως απόπειρα κρατικοποίησης του εμπορίου του σιταριού. Αυτά προκάλεσαν στην Κων/πολη φοβερό λιμό. Αυτός σε λίγο έφερε λοιμό. Παρ’ όλα αυτά ακόμα και οι επικριτές του αναγνωρίζουν ότι είχε εξαιρετικές ικανότητες. Χαρακτηρίζεται ως ο τελευταίος μεταρρυθμιστής του ια΄ αι. Στα επιτεύγματά του καταλέγονται: α) Η αποτροπή της οικονομικής κατάρρευσης του κράτους, ασκώντας σκληρή δημοσιονομική πολιτική εις βάρος των πλουσίων και των συγκλητικών. β) Η δημιουργία του «τάγματος των αθανάτων», ενός σώματος ιππικού από επίλεκτους Βυζαντινούς πατριώτες που είχαν εγκαταλείψει τη Μ. Ασία λόγω του τουρκικού κινδύνου, του πρώτου τμήματος εθνικού στρατού. γ) Η αντιμετώπιση με ευελιξία των εξωτερικών προβλημάτων. Το τέλος του Νικηφορίτζη ήταν οικτρό. Πέθανε από βασανιστήρια οργάνων του Νικηφόρου Βοτανειάτη για ν’ αποκαλύψει τον κρυψώνα των θησαυρών του.

     2. Με το θάνατο του Ρωμανού οι Τούρκοι θεώρησαν ότι ανατράπηκαν οι συμφωνίες μαζί του. Εισέβαλαν όχι μόνο στη Γεωργία, αλλά και στη Μ. Ασία, κυριεύοντας όλα τα θέματα. Εντούτοις το μεγάλο σελτζουκικό κράτος άρχισε να παρακμάζει και διότι ο σουλτάνος Μαλεκσάχ το κατακερμάτισε σε υποτελή φέουδα. Στο συγγενή του Σουλεϊμάν Α΄, άντρα ικανότατο, ανέθεσε να κυριεύσει όσο περισσότερες περιοχές της Μ. Ασίας μπορούσε και να τις κυβερνά εξ ονόματός του. Ιδρύθηκε έτσι στη Μ. Ασία το τουρκικό σουλτανάτο με έδρα τη Νίκαια (αρχικά) και το Ικόνιο (αργότερα), που και επί των πρώτων διαδόχων τού Μαλεκσάχ ήταν φέουδο του μεγάλου σουλτανικού κράτους.

   Εναντίον των Τούρκων αρχικά στάλθηκε ο Ισαάκιος Κομνηνός, αδελφός του Εμμανουήλ (1073). Εγκαταλείφθηκε, όμως, από τον αρχηγό των Φράγκων μισθοφόρων Ρουσέλιο Φραγκόπουλο, και γιαυτό νικήθηκε και αιχμαλωτίστηκε στην Καισάρεια. Μετά στάλθηκαν ο καίσαρας Ιωάννης Δούκας και ο στρατηγός Νικηφόρος Βοτανειάτης. Καθ’ οδόν χτυπήθηκαν από το Ρουσέλιο, αιχμαλωτίστηκε ο Ιωάννης Δούκας και σύρθηκε δέσμιος στη Χρυσόπολη. Ενόψει αυτού η Κων/πολη ζήτησε τη βοήθεια των Τούρκων. Οι Τούρκοι ανταποκρίθηκαν πρόθυμα. Ο Ρουσέλιος, αδυνατώντας ν’ αντιμετωπίσει τόσους εχθρούς, απολύει τον καίσαρα και τον ανακηρύσσει αυτοκράτορα. Κατατροπώθηκαν και οι δύο και συνελήφθηκαν αιχμάλωτοι από τους Τούρκους. Αργότερα και οι δύο ελευθερώθηκαν, ο μεν Ιωάννης από τον ανιψιό του-βασιλιά, ο δε Ρουσέλιος από τη γυναίκα του. Στη συνέχεια ο μεν πρώτος, φοβούμενος τις συνέπειες από την πρόσφατη αναγόρευσή του σε βασιλιά, δεν πήγε στ’ ανάκτορα παρά αφού εκάρη μοναχός. Θα επανέλθει, όμως, σε λίγο στην πολιτική σκηνή. Ο Ρουσέλιος επανέλαβε τις επιθέσεις του κατά των Τούρκων. Η Κων/πολη έστειλε εναντίον του το στρατηγό Αλέξιο Κομνηνό. Αυτό ώθησε το Ρουσέλιο να συνάψει με τους Τούρκους συνθήκη ειρήνης. Αυτοί εντούτοις τον συνέλαβαν και τον χρυσοπούλησαν στους Βυζαντινούς. Οδηγήθηκε σιδηροδέσμιος στην Κων/πολη όπου φυλακίστηκε. Όλα αυτά είχαν ως συνέπεια την έξοδο των Ελλήνων από τη Μ. Ασία, που κατά κύματα έφθαναν στην Κων/πολη.

       3. Αλλά και στις ευρωπαϊκές επαρχίες τα πράγματα δεν ήταν καλύτερα. Οι Βούλγαροι υπό τον Κων/νο Βοδίνο επαναστάτησαν (1072). Είχαν μαζί τους και τους Σέρβους. Ο Βοδίνος ανακηρύχθηκε τσάρος των Βουλγάρων με το όνομα Πέτρος. Στάλθηκε εναντίον τους ο Δαμιανός Δαλασσηνός. Ηττήθηκε. Αναγκάστηκαν τότε να καταφύγουν στο Νικηφόρο Βρυέννιο, παραγκωνισμένο. Αυτός σε λίγο α) υπέταξε τους Βουλγάρους, β) υποχρέωσε τους Σέρβους ν’ αποχωρήσουν από τη Βουλγαρία και γ) κατατρόπωσε και τους Χρωβάτες που επιχειρούσαν ληστρικές επιδρομές στην Ιλλυρία, και τους Νορμανδούς που, αφού κυρίευσαν και τη Βάρη της Κ. Ιταλίας (1071), επιδίδονταν σε επιδρομές και στ’ ανατολικά παράλια της Αδριατικής.

   4. Νέα αναστάτωση προκλήθηκε στις βορειανατολικές ευρωπαϊκές περιοχές. Ο δούκας των παριστρίων Νέστορας, επειδή ο στρατός του ήταν απλήρωτος, πλησίασε την πρωτεύουσα απαιτώντας την καθαίρεση του Νικηφορίτζη. Απορρίφθηκε το αίτημά του. Έχοντας συνεργούς και τους Πετσενέγκους, προχώρησε σε λεηλασία της Θράκης, της Μακεδονίας και περιοχών της Βουλγαρίας. Παρ’ όλα αυτά οι πολιτικοί της Κων/πολης υποβάθμιζαν το ρόλο του Νικηφόρου Βρυεννίου καθιστώντας τον στρατηγό της Ιλλυρίας, αντί να του αναθέσουν την αντιμετώπιση των στασιαστών.

     Το φθινόπωρο του 1077 σχεδόν ταυτόχρονα εκδηλώθηκαν δύο επαναστάσεις. Η μία στην έδρα του Βρυεννίου, το Δυρράχιο, όπου οι συνεργάτες του τον αναγόρευσαν αυτοκράτορα (Νοέμβρ. 1077). Μετά κινήθηκαν ανατολικά και κυρίευσαν όλες τις ευρωπαϊκές επαρχίες, απειλώντας με τμήματά τους και την Κων/πολη. Κατέλαβαν τη Ραιδεστό και τον περίφημο «φούνδακα» (τεράστια κρατική σιταποθήκη). Ενόψει της απειλής ο Μιχαήλ Ζ΄ απελευθέρωσε τον Ρουσέλιο και τον έστειλε μαζί με τον Αλέξιο Κομνηνό για να διώξουν τους επαναστάτες.

    Η άλλη επανάσταση οργανώθηκε στη Μ. Ασία. Οι εκεί στρατηγοί στις 7/1/1078 ανακήρυξαν αυτοκράτορα τον πρεσβύτερό τους Νικηφόρο Βοτανειάτη. Κατ’ αυτού ο Νικηφορίτζης θέλησε να στρέψει τους Τούρκους. Τον πρόλαβε, όμως, ο Βοτανειάτης και πήρε με το μέρος του τους Τούρκους. Ο Βοτανειάτης κατόρθωσε να έρθει σ’ επαφή με παράγοντες της Κων/πολης. Όταν το Μάρτιο του 1078 έφθασε στη Νίκαια, στην Κων/πολη εκδηλώθηκε επανάσταση από τους άρχοντες, τους αστούς και το λαό υπό την ηγεσία της Εκκλησίας, ανακήρυξαν το Βοτανειάτη αυτοκράτορα στην Αγ. Σοφία, κατέλαβαν τα ανάκτορα και υποχρέωσαν το Μιχαήλ Ζ΄ να παραιτηθεί και να εγκλειστεί στη μονή Στουδίου (31/3/1078). Αργότερα εκλέχτηκε μητροπολίτης Εφέσου. Μετά από λίγο ήρθε στη μονή Μανουήλ της Κων/πολης όπου πέρασε το υπόλοιπο της ζωής του. Το μοναχικό βίο ακολούθησαν και η σύζυγός του Μαρία και ο γιος του Κων/νος.