Β΄ Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

      Τις φιλοσοφικές σπουδές επηρέασε σημαντικά η ίδρυση από τον Κων/νο Μονομάχο του Πανεπιστημίου της Κων/πολης (1045). Η φραγκική κατάληψη της Κων/πολης συνέβαλε στη μεταφορά της πνευματικής ζωής στη Νίκαια μαζί με την έδρα του αυτοκράτορα.

    Τα κυριότερα χαρακτηριστικά της βυζαντινής φιλοσοφίας αυτής της περιόδου είναι η απουσία φιλοσοφικών συστημάτων με πρωτοτυπία κι ανεξαρτησία. Αντ’ αυτού έχουμε προσωπικότητες με μεγάλη κλασική παιδεία, οικείωση με τα αρχαία κείμενα και ικανότητα για εννοιολογικές προσεγγίσεις που απαιτούν αφαιρετική ικανότητα. Αυτά συνοδεύονται και από μια έντονη στροφή προς τα κλασικά πρότυπα της ελληνικής φιλοσοφίας.

   Οι σημαντικότεροι εκφραστές των φιλοσοφικών τάσεων αυτής της περιόδου είναι οι εξής:

    1. Ο Μιχαήλ Ψελλός (1018 -1096): Γεννήθηκε σ’ ένα προάστιο της Κων/πολης. Κωνσταντίνος ήταν το βαπτιστικό του. Μιχαήλ ονομάστηκε όταν εκάρη μοναχός (1055). Μαθήτευσε στον διακεκριμένο λόγιο Ιωάννη Μαυρόποδα (1026-1034) από τον οποίο διδάχτηκε γραμματική, ρητορική, διαλεκτική, αριθμητική, γεωμετρία, αστρονομία και μουσική.

    Αποφοίτησε σε ηλικία 16 ετών και αμέσως διορίστηκε βοηθός δικαστή σε κάποιο ευρωπαϊκό Θέμα και υπογραμματέας της αυτοκρατορικής αυλής. Μετά τον βρίσκουμε δικαστή στα θέματα Θρακησίων, Βουκελαρίων και Αρμενιάκων. Το 1042/43 διορίστηκε από τον αυτοκράτορα Κων/νο Θ΄ το Μονομάχο «πρωτοασηκρήτης» (: προϊστάμενος της αυτοκρατορικής γραμματείας) και το 1045 έγινε «ύπατος των φιλοσόφων» στο νεοσύστατο πανεπιστήμιο της Κων/πολης. Τιμήθηκε και με άλλα κρατικά αξιώματα.

     Το συγγραφικό έργο του Ψελλού είναι ίσως το ογκωδέστερο όλων των Βυζαντινών συγγραφέων. Οι μελέτες του εκτείνονται σ’ ένα πλήθος γνωσιολογικών αντικειμένων: θεολογία, λειτουργική, αριστοτελική και νεοπλατωνική φιλοσοφία, φυσικές επιστήμες, μαντική των Χαλδαίων, γραμματική κ.ά. Το υλικό του το αρύστηκε από ποικίλες πηγές, αφού πρόκειται για έναν ακαταπόνητο μελετητή-ερευνητή και πολυσύνθετο νου.

     Κατηγορήθηκε από το μαθητή του Ξιφιλίνο ως θαυμαστής του πλατωνισμού. Απάντησε με μια επιστολή στην οποία υπερασπίζεται τον Πλάτωνα. Δέχεται ότι αγάπησε τους «Πλάτωνας και Χρυσίππους» αλλά μόνο σε όσα δεν αντιστρατεύονται το Χριστιανισμό. Ο θαυμασμός του προς τον Πλάτωνα δεν τον εμπόδισε ν’ ασχοληθεί και με τον Αριστοτέλη, του οποίου σχολίασε το έργο «Φυσική ακρόασις».

    Ένα από τα σημαντικότερα έργα του είναι το «Διδασκαλία παντοδαπή», ένα είδος θεολογικής κι επιστημονικής εγκυκλοπαίδειας με 201 λήμματα. Στο έργο αυτό προσπαθεί να κατανοήσει κι ερμηνεύσει τα χριστιανικά δόγματα με εργαλείο τη νεοπλατωνική φιλοσοφία.

     Άλλες συγγραφές του Ψελλού: α) Επιλύσεις σύντομοι φυσικών ζητημάτων, β) Εγχειρίδιο λογικής, γ) Αντιγραφή προς μοναχόν ερωτήσαντα περί ορισμού του θανάτου, δ) Εξήγησις εις χαλδαϊκά λόγια, ε) Περί του όπως ποιητέον χρυσόν, στ) Περί λίθων δυνάμεως κ.ά. Στα αλχημικά του συγγράμματα συνεχώς ειρωνεύεται την πίστη στη μαγγανεία κι εκφράζει την πεποίθησή του ότι «ουδέν αναίτιον», τονίζοντας ότι δεν είμαστε σε θέση να βρούμε τις αιτίες όλων των φαινομένων και ότι αυτή η αδυναμία οδήγησε μερικούς στην πίστη της μαγείας.

     2. Iωάννης ο Ιταλός: Μιλήσαμε ήδη γι’ αυτόν στην Ενότητα Α΄. Εδώ προσθέτουμε συμπληρωματικά και τούτα: Χαρακτηρίστηκε «πολυμαθέστατος» και «λοίδωρος και οιηματίας». Αναδείχτηκε «ύπατος των φιλοσόφων». Συνέβαλε σημαντικά στην πορεία προς μία αυτόνομη διαδικασία φιλοσοφικής διδασκαλίας με λογικές προϋποθέσεις. Κατά τον Ιταλό: α) συχνά μπορούν να δοθούν πολλές απαντήσεις στο ίδιο πρόβλημα, β) ο ανθρώπινος νούς μορεί να συλλάβει την τριαδική ύπαρξη του Θεού, όχι όμως και τη μορφή και το περιεχόμενο της ουσίας του. ΄Ενα από τα σημαντικότερα έργα του είναι το συλλεκτικό του « Απορίαι και λύσεις» που αποτελείται από 93 κεφάλαια.

   3. Θεόδωρος Σμυρναίος: Το 1082 τον συναντούμε ως επικεφαλής της Φιλοσοφικής Σχολής της Κων/πολης. Ανέλαβε κρατικά αξιώματα (κουροπαλάτης, κριτής κ.ά.). Σημαντικότερα από τα έργα του: α) Επιτομή των όσα περί φύσεως και των φυσικών αρχών τοις παλαιοίς διείληπται, β) Λόγος περί των αζύμων και περί της λεγομένης παρά Ρωμαίοις του Πνεύματος εκ του Υιού εκπορεύσεως.

    4. Μιχαήλ ο Εφέσιος: Σύγχρονος του Μ. Ψελλού. Είναι ο πρώτος που σχολίασε τους «Σοφιστικούς ελέγχους» και ασχολήθηκε με τα «Πολιτικά». Σχολίασε ακόμη και πολλά άλλα έργα του Αριστοτέλη, του οποίου υπήρξε βαθύς γνώστης και θαυμαστής.

     5. Ευστράτιος, μητροπολίτης Νικαίας (1050-1120): Θεωρείται ο πιο προικισμένος και καταρτισμένος μαθητής του Ιωάννη Ιταλού. Υπήρξε ένας από τους βαθύτερους γνώστες της αριστοτελικής φιλοσοφίας. Εντυπωσιάζει η ικανότητά του να διατυπώνει πυκνούς ορισμούς με προσωπικό ύφος.

     Κατηγορήθηκε για κακοδοξία, ιδιαίτερα για κατάχρηση της συλλογιστικής μεθόδου στα θεολογικά προβλήματα. Του αποδόθηκαν 24 αιρετικές θέσεις, τις οποίες υποχρεώθηκε το 1117 ν’ αποκηρύξει.

     6. Ισαάκ ο σεβαστοκράτορας: Μεγαλύτερος, ίσως, αδελφός του Αλεξίου Α΄ Κομνηνού. Έργα του: α) Περί της των κακών υποστάσεως, β) Περί προνοίας, γ) Περί των δέκα περί την πρόνοιαν απορημάτων.

     7. Θεόδωρος Πρόδρομος (; -1166): Κατατάσσεται στον κύκλο του Ψελλού. Πλατωνιστής. Μαθητής του Μιχαήλ του Ιταλικού. Στο έργο του «Περί του μεγάλου και του μικρού» αντικρούει μερικές από τις θέσεις των «Κατηγοριών» του Αριστοτέλη.

       8. Ιωάννης Τζέτζης (1110 - 1180): Γραμματικός, ποιητής και σχολιαστής του Ομήρου. Ασχολήθηκε ιδιαίτερα με τον Εμπεδοκλή.

     9. Ευστάθιος, αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης, Μιχαήλ ο του Αγχιάλου (ύπατος των φιλοσόφων και αργότερα πατριάρχης),Νικηφόρος Βασιλάκης και Σωτήριχος Παντεύγενος: Ολοι αυτοί άκμασαν κατά το ΙΒ΄ αι.

       10. Νικόλαος Μεθώνης (; -1165): Θεολογικός σύμβουλος του αυτοκράτορα Μανουήλ Κομνηνού και συγγραφέας του έργου «Ανάπτυξις της Θεολογικής στοιχειώσεως Πρόκλου Πλατωνικού φιλοσόφου, προς το μη συναρπάζεσθαι τους αναγινώσκοντας υπό της υποφαινομένης αυτή πειθανάγκης και σκανδαλίζεσθαι κατά της αληθούς πίστεως», διαιρουμένου σε 198 κεφάλαια. Στρέφεται κατά του Πρόκου και κατά των πρόκλειων ιδεών.

      11. Νικηφόρος Βλεμμύδης (1197 - 1272): Σπούδασε ιατρική, θεολογία και φιλοσοφία. Θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους φιλοσόφους του Βυζαντίου. Το βασικό φιλοσοφικό του έργο περιέχεται σε δύο εγχειρίδια, αριστοτελικής κυρίως φιλοσοφίας: α) Επιτομή λογικής και β) Επιτομή φυσικής. Από τα θεολογικά του έργα ξεχωρίζουν εκείνα που αναφέρονται στις αντιθέσεις Ανατολής - Δύσης, όπως: α) Περί εκπορεύσεως του Αγ. Πνεύματος, β) Περί τινων δογματικών συζητήσεων, γ) Περί πίστεως κ.ά.

     Άλλα έργα του: α) Όροι ζωής, β) Περί ψυχής, γ) Γεωγραφία συνοπτική κ.ά.

    12. Γεώργιος Ακροπολίτης (1217-1282): Μαθητής του Νικηφόρου Βλεμμύδη. Κυρίως ιστορικός. Μέγας λογοθέτης. Ως φιλόσοφος προσδιορίζεται κυρίως από τις παραδόσεις της αριστοτελικής φιλοσοφίας. Υποστήριζε τη μη συσχέτιση θεολογίας και φιλοσοφίας. Φρονούσε ότι η θεολογία δεν είναι επιστήμη.

    13. Θεόδωρος Β΄ Λάσκαρις, αυτοκράτορας της Νικαίας (1222-1258): Ο σπουδαιότερος από τους μαθητές του Νικηφόρου Βλεμμύδη. Τα έργα του (θεολογικά και φιλοσοφικά, λόγοι, ύμνοι, επιστολές) αποπνέουν το χριστιανικό ανθρωπισμό της εποχής του: την ιδανική παιδεία εξασφαλίζει η σύνθεση αριστοτελικής και πλατωνικής επιστήμης και των θείων δογμάτων. Δύο είναι τα κύρια φιλοσοφικά του έργα: α) Κοσμική δήλωσις, σε 4 βιβλία, β) Της φυσικής κοινωνίας λόγοι εξ, στο οποίο γίνεται διάκριση της «κατά φύσιν» και «κατά κράσιν κοινωνίας» των όντων.

    14. Γεώργιος Παχυμέρης (1242 -1310): Αναμίχθηκε ενεργά στην εκκλησιαστική πολιτική της εποχής του. Κατέλαβε υψηλά δημόσια αξιώματα: πρωτέκδικος και δικαιοφύλακας. Δίδαξε στο «Οικουμενικό Διδασκαλείον» της Κων/πολης. Το συγγραφικό του έργο είναι ογκώδες και πολύπλευρο. Από αυτό αξίζει να μνημονευθούν δύο μεγάλα έργα του: α) Σύνταγμα των τεσσάρων μαθημάτων και β) Σχεδίασμα περί της φιλοσοφίας του Αριστοτέλους. Είναι κατ’ εξοχήν σχολιαστής έργων αρχαίων συγγραφέων.

   15. Μάξιμος Πλανούδης (1260 - 1310): Γεννήθηκε στη Νικομήδεια(;) και μεγάλωσε στην Κων/πολη. Αρχικά ήταν οπαδός του φιλενωτικού αυτοκράτορα Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου για να μεταστραφεί αργότερα. ΄Εργα του: α) Κατά Λατίνων συλλογισμοί περί εκπορεύσεως του Αγ. Πνεύματος, β) μεταφράσεις έργων της λατινικής φιλολογίας και θεολογίας, κυρίως μετά τη σύνοδο της Λυόν (1274), γ) σχόλια στα πρώτα βιβλία των «Αριθμητικών» του Διοφάντους, δ) ψηφοφορία κατ’ Ινδούς η λεγομένη μεγάλη, με το οποίο εισάγει στο Βυζάντιο νέες αριθμητικές μεθόδους: τη χρήση του μηδέν (0) και την ακριβέστερη εξαγωγή της τετραγωνικής ρίζας.

    16. α) Μανουήλ Μοσχόπουλος, β) Νικόλαος Ραβδάς, γ) Ιωάννης Πεδιάσιμος, δ) Γρηγόριος Χονιάδης, ε) Γεώργιος Χρυσοκόκκης, στ) Ισαάκ Αργυρός.

     17. Θεόδωρος Μελιτηνιώτης, σακελλάριος και αρχιδιάκονος: Μνημονεύεται κυρίως για το έργο του «Αστρονομική τρίβιβλος» (1350) που είναι το εκτενέστερο και επιστημονικότερο αστρονομικό έργο όλων των βυζαντινών περιόδων. Απορρίπτει την αστρολογία, την οποία διαχωρίζει σαφώς από την αστρονομία.

     18. Νικηφόρος Χούμνος (1250 - 1327): Ανήλθε στα υψηλότερα αξιώματα της αυτοκρατορίας. Από την πλούσια συγγραφική του παραγωγή σώθηκαν: 6 χρυσόβουλοι λόγοι, 12 ρητορικά, 9 φιλοσοφικά και 3 θεολογικά. Αριστοτελιστής κατά βάση, αλλά ασκεί κριτική στον Πλάτωνα, στον Αριστοτέλη και στον Πλωτίνο. Στο φιλοσοφικό του έργο «Αντιθετικός προς Πλωτίνον περί ψυχής» αρνείται την προΰπαρξη των ψυχών και τη μετενσάρκωση. ΄Ενα από τα πιο ενδιαφέροντα έργα του είναι το «Περί της ύλης και των ιδεών», στο οποίο απορρίπτει κατηγορηματικά την αυθυπαρξία των ιδεών και την οντολογική παρουσία τους πριν από τα αισθητά, αντικρούοντας έτσι τον Πλάτωνα, καθώς και την αδημιούργητη και άφθαρτη ύλη (αντικρούοντας τον Αριστοτέλη). ΄Υλη και είδος δημιουργήθηκαν από το μηδέν με την επέμβαση της άχρονης βούλησης του αγαθού, σοφού και παντοδύναμου Θεού-δημιουργού. Οι ιδέες αντιπροσωπεύουν μόνο τη μορφή μόνο του πρώτου από μια συνεχή σειρά όντων με τα ίδια πάντα αμετάβλητα γενικά χαρακτηριστικά. Τα είδη αποκτούν ύπαρξη μόνο στα μορφοποιημένα αδημιούργητα όντα και άρα γίνονται αντιληπτά μόνο εκ των υστέρων.

    19. Θεόδωρος Μετοχίτης (1260/1 - 1332): Γεννήθηκε στη Νίκαια της Βιθυνίας. 20ετής ακόμη εισήλθε στην υπηρεσία του Ανδρονίκου Β΄ και κατά τη διάρκεια της ζωής του κατέλαβε διάφορα αξιώματα και τίτλους. Υπήρξε ένας από τους σπουδαιότερους συγγραφείς του Βυζαντίου και ο μεγαλύτερος πρόδρομος της αναγέννησης του ΙΕ΄ αι. Επί Ανδρονίκου Γ΄, το 1328, εξορίστηκε στο Διδυμότειχο. ΄Εργα του: α) ΄Εγραψε περί τα 20 ποιήματα, πολλά από τα οποία αυτοβιογραφικά, β) Στοιχείωσις επί τη αστρονομική επιστήμη, γ) Προεισαγωγή εις την του Πτολεμαίου Σύνταξιν, δ) Υπομνηματισμοί και σημειώσεις γνωμικαί ( στους Θέωνα, Νικόμαχο, Πτολεμαίο, Ευκλείδη κ.ά.). Χωρίζεται σε 120 κεφάλαια. Έργο ποικίλου και πλούσιου περιεχομένου. Στέκεται κριτικά απέναντι στον Αριστοτέλη,

   20. Νικηφόρος Γρηγοράς (1295-1360): Γεννήθηκε στην Ηράκλεια της Βιθυνίας. Υπήρξε ο σπουδαιότερος μαθητής του Θεοδώρου Μετοχίτη. Πολυμαθέστατος. Ονομάστηκε «ο φιλόσοφος» αν και όχι κατ’ εξοχήν φιλόσοφος. Αν και το κύριο συγγραφικό του έργο είναι η «Ρωμαϊκή Ιστορία» (από το 1204 ως το 1359), εντούτοις η σημαντικότερη προσφορά του αναφέρεται στον επιστημονικό τομέα. Στην αστρονομία υπήρξε πρωτοπόρος για την εποχή του σ’ Ανατολή και Δύση. Το 1325 πρότεινε την αλλαγή του Ιουλιανού ημερολογίου ώστε να προσεγγίσει αυτό που ισχύει σήμερα. Αρκετά είναι τα αστρονομικού ενδιαφέροντος έργα του. Εκεί, όμως, όπου ο Γρηγοράς κατ’ εξοχήν διέπρεψε ως φιλόσοφος και θεολόγος ήταν οι μεγάλες θεολογικές αντιθέσεις που προκάλεσε ο Ησυχασμός. Οι αντιπαλαμικές θέσεις του περιλαμβάνονται στις συλλογές Αντιρρητικά Α΄ και Β΄. Ως φιλόσοφος ήταν έντονα αριστοτελικός. Κατά του Βαρλαάμ, ομόφρονες στα ησυχαστικά, έγραψε τα: α) Αντιλογία, β) Φιλομαθής ή Περί υβριστών (διάλογος) και γ) Φλωρέντιος ή Περί σοφίας (διάλογος). Κύριο θέμα στα έργα αυτά η Λογική και η ορθή χρήση της.

    21. Γεώργιος Γεμιστός-Πλήθων (1360 - 1452): Γεννήθηκε στην Κων/πολη και πέθανε στο Μυστρά. Νέος ακόμα (το 1380) ταξίδεψε στ’ ανάκτορα του σουλτάνου Μουράτ για να γνωριστεί μαζί του, αλλά κυρίως για να γνωρίσει το ζωροαστρισμό. Στο Μυστρά εγκαταστάθηκε μετά το 1393. Εκεί άρχισε τη σταδιοδρομία του ως δάσκαλος κι εκεί έδρασε κυρίως ως δικαστής, σοφός, φιλόσοφος και συγγραφέας. Εκεί μετονομάστηκε σε Πλήθωνα για να θυμίζει τον Πλάτωνα. Χαρακτηρίζεται, δίκαια, ως ο μεγαλύτερος Βυζαντινός σοφός, ως η τελευταία μεγάλη αναλαμπή του βυζαντινού Ελληνισμού.

   Κατά την περίοδο 1416-23 απέστειλε στον αυτοκράτορα Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγο το υπόμνημά του «Περί των εν Πελοποννήσω πραγμάτων» και στο δεσπότη του Μυστρά Θεόδωρο το «Συμβουλευτικός περί της Πελοποννήσου», στα οποία προτείνει ποικίλα και πρωτοποριακά μέτρα για τη διάσωση της αυτοκρατορίας. Στα κείμενα αυτά και αλλού κυριαρχεί η ελληνική αυτοσυνειδησία του: «Έλληνές εσμεν το γένος....».

     Το κύριο, όμως, συνθετικό έργο του Πλήθωνα είναι το «Νόμων συγγραφή», ένα είδος ολοκληρωμένου καταστατικού χάρτη για το ιδανικό κράτος. Δε σώζεται, δυστυχώς, ολόκληρο. Σε αυτό πραγματεύεται τρία μεγάλα θέματα: το θρησκευτικό, το ηθικό και το πολιτικό.

     H θεολογία του Πλήθωνα βασίζεται στο Ζωροαστρισμό και στον Πλάτωνα, εμπλουτισμένη και με προσωπικές απόψεις. Σχετικά με το Ζωροαστρισμό έγραψε δύο έργα: «Διασάφησις των εν τοις Ζωροάστρου λόγοις ασφαλέστερον ειρημένων» και «Ζωροαστρίων τε και πλατωνικών δογμάτων συγκεφαλαίωσις». Με τις ουτοπιστικές του απόψεις απέβλεπε στην αναβίωση μιας παγκόσμιας «εθνικής» θρησκείας με νεοπλατωνικά και παγανιστικά στοιχεία. Το Χριστιανισμό τον θεωρούσε ανίσχυρο να σώσει την αυτοκρατορία, αφού δεν μπόρεσε να ανακόψει την προέλαση του Ισλάμ. Τον πυρήνα της ελληνικής θεολογίας του Πλήθωνα αποτελεί η διδασκαλία του περί ειμαρμένης: δύναμη με απόλυτη κυριαρχία στον κόσμο, που όμως δεν ταυτίζεται ούτε με την τύχη των αρχαίων ούτε με τη συνεργία των χριστιανών. Η θέση του αυτή παραδόξως δεν κατέληγε σε πρόταση αδράνειας αλλά στην αναγκαιότητα της δράσης με κύριο όπλο το λογισμό.

    Πολύ ενδιαφέρουσες είναι οι απόψεις του για τη σύνθετη φύση του ανθρώπου και τη θέση του στο σύμπαν, στο οποίο υπάρχει απόλυτη νομοτέλεια. Ο άνθρωπος, λέει, είναι «ζῶον ἀθάνατον θνητῆ κοινωνεῖν φύσει πεφυκός». Οι άνθρωποι μετέχουν στη φρόνηση και στην ελευθερία. Η ελευθερία βασίζεται μόνο στην ευπραξία. ΄Αρα βασικός προσανατολισμός του ανθρώπου πρέπει να είναι η άσκηση των αρετών.

   Κατά τον Πλήθωνα, ιδανική πολιτεία θα ήταν μια δημοκρατική πολιτεία με πρότυπο την αρχαία Σπάρτη πάνω σε πλατωνικά θεμέλια. Οι τολμηρές απόψεις του Πλήθωνα προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις, χωρίς όμως να λείπουν και οι θαυμαστές του.

     Από το εκτεταμένο συγγραφικό έργο του Πλήθωνα αξίζει να μνημονευθούν ακόμα: α) Περί το υπέρ Λατίνων βιβλίον, β) Περί αρετών, γ) Αποκρίσεις περί του δημιουργού του ουρανού, δ) Προς ηρωτημένα άττα απόκρισις, ε) Κεφάλαια λόγων μουσικών, στ) Προς τας υπέρ Αριστοτέλους Γεωργίου του Σχολαρίου αντιλήψεις κ.ά.

    Στη διαμάχη πλατωνικών και αριστοτελικών ο Πλήθωνας τάχθηκε αναφανδόν υπέρ του Πλάτωνα. Τον Πλάτωνα τον βλέπει κυρίως ως πολιτικό παιδαγωγό.

     Το 1438 συμμετείχε στην ακολουθία του αυτοκράτορα Ιωάννη Η΄ Παλαιολόγου, επικεφαλής της ελληνορθόδοξης αντιπροσωπίας στη σύνοδο της Φεράρρας-Φλωρεντίας. Λόγω ασθένειας δεν μετέσχε στις συζητήσεις της συνόδου, αλλά με προτροπή Ιταλών θαυμαστών του συνέγραψε το πολύκροτο έργο «Περί ων Αριστοτέλης προς Πλάτωνα διαφέρεται», ένα έργο που άναψε φωτιές στις σχετικές συζητήσεις/διαμάχες.

     22. Γεώργιος/Γεννάδιος Σχολάριος (1405 - 1468): Γεννήθηκε στην Κων/πολη. Το πραγματικό του όνομα ήταν Γεώργιος Κουρτέσης/Σχολάριος. Το Γεννάδιος έλαβε ως πατριάρχης Κων/πολης (1454). Τα εγκύκλια μαθήματα έλαβε από τους Ιωάννη Χορτασμένο και Μάρκο Ευγενικό. Διεκτραγωδεί την παρακμή της παιδείας στο Βυζάντιο, στην οποία αποδίδει την πτώση της αυτοκρατορίας. Αντίθετα, μακαρίζει τους Δυτικούς για την άνθηση της κλασικής παιδείας τους και την καλλιέργεια των επιστημών. Αυτά τον ώθησαν να μάθει τη γλώσσα των Δυτικών, ώστε να μελετά τους φιλοσόφους και θεολόγους τους.

   Μεγάλο τμήμα του ογκώδους συγγραφικού έργου του Σχολαρίου αποτελούν τα μεταφραστικά και σχολιαστικά του στον Αριστοτέλη. Στον έντονο φιλοπλατωνισμό του Πλήθωνα αντέταξε τον δικό του φιλαριστοτελισμό, όπως αποτυπώνεται στο έργο του «Κατά των Πλήθωνος αποριών επ’ Αριστοτέλει».

   ΄Αλλα έργα του: α) Περί ψυχής, β) Περί ανθρωπίνης ευδαιμονίας, Αριστοτέλους και Πλωτίνου συμβιβαστικόν, γ) Περί του βιβλίου του Γεμιστού και κατά της ελληνικής πολυθεΐας, δ) Προς την Δούκισσαν του Μυστρά περί των Νόμων του Πλήθωνος.

     Η ζωή και η δράση του Σχολαρίου σημαδεύτηκαν από τη διαμάχη του με τον Πλήθωνα για την υπεροχή του Αριστοτέλη ή του Πλάτωνα. Υπήρξε οπαδός του Γρηγορίου Παλαμά. Αντιτάχθηκε στη σχολαστική θεολογία της Δύσης. Αρχικά μεν, ως μέλος της ορθόδοξης αντιπροσωπίας στη σύνοδο της Φερράρας-Φλωρεντίας, αρχικά τάχθηκε υπέρ της ένωσης των Εκκλησιών, αργότερα όμως προσχώρησε στους ανθενωτικούς, διαδεχθείς μάλιστα στον αγώνα κατά της ένωσης το Μάρκο Ευγενικό (1444).