H B΄ Σταυροφορία (1145/1147)

     1. Το 1127 κυβερνήτης του Χαλεπίου και της Μοσούλης έγινε ο Ζένγκι. Έβαλε ως στόχο του τη δημιουργία ισχυρού κράτους. Θα το πετύχαινε α) με την εδραίωση της θέσης του μέσω της κατάκτησης ή συγχώνευσης των άλλων μουσουλμανικών κρατιδίων και β) με την εξόντωση των λατινικών θυλάκων, κυρίως της Έδεσσας και της Αντιόχειας. Αυτό το δεύτερο, όμως, φάνηκε να ματαιώνεται όταν το 1138 ο αυτοκράτορας Ιωάννης Β΄ συνεργάστηκε με τους Λατίνους της Αντιόχειας και εκστράτευσαν εναντίον της Καισάρειας και του Χαλεπίου. Η Καισάρεια κατελήφθη αλλ’ όχι και το φρούριό της. Τα επόμενα χρόνια σημαδεύονται από τη βυζαντινή παρουσία στην Κιλικία και τη σταθεροποίηση του Ζένγκι. Το Δεκ. του 1144 ο Ζένγκι κατέλαβε την Έδεσσα, έδρα του παλαιότερου λατινικού κράτους. Οι Ευρωπαίοι κάτοικοι κατασφάχτηκαν. Στην Ευρώπη προκλήθηκε οδυνηρή αίσθηση. Εκκλήσεις για βοήθεια κατέφθαναν από την Αντιόχεια. Το 1145 έφθασε στη Ρώμη ο επίσκοπος Gibelet με σκοπό να ζητήσει βοήθεια από τους βασιλείς της Γαλλίας και της Γερμανίας. Οι συνθήκες ευνοούσαν την οργάνωση μιας νέας Σταυροφορίας. Αυτή τη φορά όχι για την απελευθέρωση των Αγίων Τόπων, αλλά για την επανάκτηση των λατινικών κρατιδίων της Ανατολής που χάθηκαν.

    2. Αυτή τη φορά η οργάνωση θα ήταν πιο μεθοδική. Την 1/12/1145 ο πάπας Ευγένιος Γ΄ εξαπέστειλε επίσημο έγγραφο (βούλλα) με το οποίο κήρυσσε Σταυροφορία. Με αυτό ακόμη υποσχόταν ως ανταμοιβή, κατά τρόπο επίσημο πλέον, α) άφεση αμαρτιών για τους σταυροφόρους και β) ότι αυτοί, οι οικογένειες και οι περιουσίες τους θα μπαίνανε υπό την προστασία της Εκκλησίας. Άλλο χαρακτηριστικό αυτής της, Δευτέρας, Σταυροφορίας ήταν ότι επικεφαλής της τέθηκαν βασιλείς: ο Λουδοβίκος Ζ΄ της Γαλλίας και ο Κορράδος Γ΄ της Γερμανίας.

   Όταν τα Χριστούγεννα του 1145 ο Γάλλος βασιλιάς πληροφορήθηκε το περιεχόμενο της παπικής εγκυκλίου, ανήγγειλε στους Γάλλους ευγενείς την πρόθεσή του να μετάσχει στη Σταυροφορία. Αυτοί, με επικεφαλής τον ηγούμενο της μονής του Saint Denis, Suger, θεώρησαν άσκοπη και άκαιρη μια τέτοια εκστρατεία. Ο Λουδοβίκος τότε ανέθεσε στο Βερνάρδο του Clairvaux να εξετάσει το θέμα. Αυτός, μετά από συνεννόηση με τον πάπα, μεταβλήθηκε σε κήρυκα υπέρ της Σταυροφορίας. Ήταν τέτοια η ανταπόκριση στο παθιασμένο κήρυγμά του που ακόμα και πολλοί ευγενείς μεταπείστηκαν κι αποφάσισαν να συμμετάσχουν. Η έναρξη της εκστρατείας ορίστηκε για μετά  ένα χρόνο. Στάλθηκαν πρέσβεις στο βασιλιά της Σικελίας Ρογήρο και στον αυτοκράτορα Μανουήλ Α΄. Ενώ δε στ’ αρχικά σχέδια προβλεπόταν η συμμετοχή μόνο ιταλικών και γαλλικών στρατευμάτων, ο φλογερός Βερνάρδος κατάφερε να τη διευρύνει με την προσθήκη και Άγγλων, Γερμανών και Ισπανών. Έτσι η Β΄ Σταυροφορία έλαβε σχεδόν πανευρωπαϊκές διαστάσεις.

    Η Β΄ Σταυροφορία άρχισε ουσιαστικά τις επιχειρήσεις της από την ίδια την Ευρώπη. Οι Γερμανοί εκστράτευσαν εναντίον των Σλάβων στ’ ανατολικά του Έλβα. Σταυροφόροι από τη Φλάνδρα, τη Νορμανδία, την Αγγλία και τη Φριζία βοήθησαν το βασιλιά της Πορτογαλίας να καταλάβει τη Λισαβώνα που κατείχαν οι μουσουλμάνοι Άραβες. Οι Γενουάτες και ο βασιλιάς της Καστίλλης Αλφόνσος κατέλαβαν ισπανικές πόλεις της Καταλω(α)νίας.

     Πριν αναχωρήσει ο μεγάλος όγκος των σταυροφόρων, ο Λουδοβίκος Ζ΄ ζήτησε από το Μανουήλ, τους Γερμανούς, το Ρογήρο της Σικελίας και τους Ούγγρους να του επιτρέψουν να περάσει τα στρατεύματά του από τα εδάφη τους και τη δυνατότητα ν’ αγοράζουν τρόφιμα. Προτιμήθηκε η δια ξηράς πορεία και όχι δια θαλάσσης, όπως πρότειναν πολλοί ευγενείς.

     Ο βασιλιάς Μανουήλ Κομνηνός, απαντώντας τον Αύγ. του 1146 στον πάπα Ευγένιο Γ΄, δήλωνε πρόθυμος να επιτρέψει τη διέλευση των σταυροφόρων από τη χώρα του και τη δυνατότητα εφοδιασμού τους, βάζοντας έναν εντελώς ασαφή όρο. Με άλλη επιστολή του, όμως, του Μαρτίου του 1147 διευκρίνισε τα πράγματα βάζοντας δυο συγκεκριμένους όρους προς το βασιλιά της Γαλλίας: α) να του υποσχεθεί ότι δε θα ενεργούσε επιθέσεις κατά των βυζαντινών εδαφών, και β) να του επιστρέψει όσα βυζαντινά εδάφη κυριεύσει που κατείχαν οι Τούρκοι, εγχειρίζοντάς του και σχετικό κατάλογο.

    Βασιλικοί πρέσβεις μετέφεραν τις επιστολές στο Γάλλο βασιλιά στη Ρατισβόννη. Ο πρώτος όρος έγινε δεκτός, ενώ για το δεύτερο επιφυλάχτηκαν να συζητήσουν αργότερα. Όταν πια οι σταυροφόροι έφθασαν στη Μ. Ασία, τότε οι ευγενείς τους (αλλ’ όχι κι ο Λουδοβίκος Ζ΄) έδωσαν όρκο υποτελείας και έλαβαν από το Μανουήλ πλούσια δώρα.

     Οι Γάλλοι και οι Γερμανοί συμφώνησαν μεν να μην επιτεθούν σε βυζαντινά εδάφη, αλλ’ όχι και ν’ αποδώσουν στον αυτοκράτορα τις κατακτήσεις τους πρώην βυζαντινών εδαφών.

     Ο Μανουήλ Α΄, έχοντας και την πείρα της Α΄ Σταυροφορίας, προετοιμάστηκε για την όσο το δυνατόν ακίνδυνη και ομαλή διέλευση των σταυροφόρων. Έτσι α) οργάνωσε αγορές για τον ανεφοδιασμό τους, και β) μερίμνησε για την ασφάλεια του κράτους: οργάνωσε κι εξόπλισε το στρατό, επιθεώρησε κι επισκεύασε τα τείχη της Κων/πολης και διέταξε την παρακολούθηση των σταυροφόρων προς αποτροπή τυχόν εχθροπραξιών.

       Την άνοιξη του 1147 όλα ήταν έτοιμα για το ξεκίνημα των σταυροφόρων της Β΄ Σταυροφορίας. Πρώτοι αναχώρησαν οι Γερμανοί (Μάιος) και λίγο αργότερα οι Γάλλοι. Τα γερμανικά στρατεύματα, αφού έφτασαν στα βυζαντινά σύνορα (τέλη Ιουλ.), ακολούθησαν την πορεία Ναϊσσός - Σόφια (Σαρδική) - Φιλιππούπολη - Αδριανούπολη. Κατά την πορεία τους μέσα στα βυζαντινά εδάφη σημειώθηκαν αρκετά, μικρά ή και σοβαρότερα, επεισόδια. Αυτό ανάγκασε το Μανουήλ να τους επιτεθεί έξω από την Κων/πολη. Γιαυτό οι Γάλλοι που ακολούθησαν συνάντησαν στο πέρασμά τους την καχυποψία των κατοίκων. Στα τέλη Σεπτ. 1147 οι Γερμανοί πέρασαν στη Μ. Ασία. Παρακάμπτοντας τη Νίκαια, προχώρησαν μέσα από ορεινά συγκροτήματα με σκοπό να καταλάβουν την πρωτεύουσα των Σελτζούκων Τούρκων της Μ. Ασίας Ικόνιο. Πριν όμως βγουν από τα βυζαντινά σύνορα, στο Δορύλαιο, τους περίμεναν οι Τούρκοι και τους συνέτριψαν. Υποχώρησαν πανικόβλητοι στη Νίκαια και εκεί άλλοι επέστρεψαν στην πατρίδα τους κι άλλοι περίμεναν τους Γάλλους.

    Οι άλλοτε φιλικές σχέσεις του Μανουήλ με το Γερμανό βασιλιά Κορράδο κατά το 1147 δοκιμάστηκαν σκληρά. Από την άλλη ο ηγεμόνας της Σικελίας Ρογήρος θεώρησε πρόσφορη την περίσταση να επιτεθεί στο Βυζάντιο. Άρχισε έτσι μια νέα νορμανδική επιδρομή, από το φθινόπωρο του 1147 ως το 1149, που χρειάστηκε η βενετική βοήθεια για ν’ αντιμετωπιστεί (βλ. σχετικά σελ. ....). Η επίθεση των Τούρκων στο Δορύλαιο κατά των Γερμανών και η ήττα των τελευταίων αποδόθηκε σε σχετική συμφωνία του Μανουήλ με το σουλτάνο του Ικονίου. Αυτή η συμφωνία θεωρήθηκε -και όχι άδικα ίσως- ως εχθρική πράξη κατά των σταυροφόρων.

      Οι Γάλλοι σταυροφόροι όχι μόνο αγνοούσαν την ήττα των Γερμανών συναδέλφων τους, αλλ’ είχαν πληροφορίες για το εντελώς αντίθετο. Όταν έφθασαν στη Νίκαια συνάντησαν τα υπολείμματα της γερμανικής στρατιάς και τον Κορράδο. Αποφασίστηκε ασφαλέστερη πορεία προς την Παλαιστίνη, η παραθαλάσσια: μέσω Σμύρνης και Εφέσου. Στην Έφεσο ο Κορράδος αρρώστησε κι επέστρεψε στην Κων/πολη όπου ο Μανουήλ τον υποδέχτηκε με τιμές. Κατά την πορεία τους οι σταυροφόροι συναντούσαν σχεδόν καμένη γη, ένεκα της εχθρικής διαθέσεως των κατοίκων. Συχνά συμπλέκονταν με τουρκικές δυνάμεις. Στη Λαοδίκεια μάλιστα γνώρισαν και την ήττα. Στην Αττάλεια αντιμετώπισαν πλήρη έλλειψη ζωοτροφών και ακριβές τροφές. Ο Λουδοβίκος Ζ΄ με ένα τμήμα του στρατού του κατευθύνθηκε στην Αντιόχεια, ενώ ο μεγαλύτερος όγκος του στρατού του έμεινε στην Αττάλεια.

    Ο Λουδοβίκος Ζ΄ την άνοιξη του 1148 έφθασε στην Παλαιστίνη. Εκεί τον συνάντησε και ο Γερμανός βασιλιάς Κορράδος που έφθασε με βυζαντινό πλοίο από την Κων/πολη. Οι δύο βασιλείς, αφού προσκύνησαν τους Αγίους Τόπους, κατευθύνθηκαν στην Άκρα όπου συνεδρίαζε το συμβούλιο των ευγενών του βασιλείου των Ιεροσολύμων για ν’ αποφασίσουν για τον επόμενο στόχο της Σταυροφορίας. Αποφασίστηκε να πολιορκηθεί η Δαμασκός. Αυτό οδήγησε στην προσέγγιση Δαμασκού και Χαλεπίου. Η πολιορκία της Δαμασκού λύθηκε πολύ γρήγορα, ίσως κάτω από την πίεση των βαρόνων της Παλαιστίνης, που γνώριζαν καλύτερα τα πράγματα. Αυτό έφερε το πρόωρο και άδοξο τέλος της Β΄ Σταυροφορίας. Ο Κορράδος μετέβη με βυζαντινό πλοίο στη Θεσσαλονίκη. Εκεί τον Οκτώβριο του 1148 ανανέωσε τη συμμαχία του με το Μανουήλ Α΄. Ο Κορράδος και ο ανιψιός του Φρειδερίκος (ο μετέπειτα Φρειδερίκος Α΄ Βαρβαρόσσα) υποσχέθηκαν στο Μανουήλ Α΄ την Κ. Ιταλία.

     Συνέπειες της αποτυχίας της Β΄ Σταυροφορίας: α) Προκάλεσε τη ρήξη της συμμαχίας των Λατίνων με το μουσουλμάνο ηγεμόνα της Δαμασκού, της οποίας οι κάτοικοι αργότερα (το 1154) την παρέδωσαν στον κυβερνήτη του Χαλεπίου Νουρεντίν. Αυτό σήμαινε τη συνένωση Δαμασκού και Χαλεπίου. β) Έφερε απογοήτευση στους κατοίκους της Ευρώπης και περαιτέρω απροθυμία συμμετοχής σε ανάλογα εγχειρήματα. γ) Μεγάλωσε την ένταση ανάμεσα στο Βυζάντιο και στη Δύση, όχι μόνο σε ηγετικό επίπεδο αλλά και ανάμεσα στους λαούς.