4. Στα νησιά και στη θάλασσα

      1. Η καταστροφή της Κάσου: Η Κάσος, λόγω της θέσης της κοντά στη Σητεία της Κρήτης, ενίσχυε με τα πλοία της τον κρητικό αγώνα. Γιαυτό έγινε στόχος των Τουρκοαιγυπτίων της Κρήτης.

    Στις 18/4 αιγυπτιακή μοίρα 14 πλοίων πέρασε έξω από την Κάσο κι έριξε εκφοβιστικούς πυροβολισμούς.

       Στις 15 και 16 Απρ. έφθασαν στην ΄Υδρα από τη Σμύρνη και Αλεξάνδρεια έγκυρες εκθέσεις για τα σχέδια των Αιγυπτίων εναντίον της Ελλάδας. Η Κυβέρνηση, δυστυχώς, αγνόησε αυτές τις προειδοποιήσεις και παρέλειψε να ενισχύσει τον προς Νότο προμαχώνα της Ελλάδας, την Κάσο.

      Στις 12/5 οι πρόκριτοι της Κάσου έστειλαν στην Κυβέρνηση αγωνιώδη έκκληση ενόψει της μεγάλης απειλής. Ανταπόκριση δεν υπήρξε.

     Περί την 20/5 έφθασε στη Σούδα αιγυπτιακή μοίρα και ενώθηκε με τα εκεί 12 πλοία υπό τον Ισμαήλ Γιβραλτάρ. Οι απειλητικές αιγυπτιακές κινήσεις ανάγκασαν τους κατοίκους της Κάσου να οργανώσουν την άμυνά τους, τοποθετώντας στ’ ανατολικά 30 κανόνια. Στους 600 περίπου ενόπλους Κασίους προστέθηκαν άλλοι τόσοι ένοπλοι πρόσφυγες Κρητικοί. Νέες εκκλήσεις τους στις 17/5 προς την Κυβέρνηση και παράλληλα προς την ΄Υδρα και τις Σπέτσες έμειναν αναπάντητες.

      Στις 27/5 ήρθε στην Κάσο ισχυρός αιγυπτιακός στόλος υπό τους Ισμ. Γιβραλτάρ και Χουσεΐν. ΄Αρχισε να κανονιοβολεί τους προμαχώνες του νησιού. Οι Κάσιοι απάντησαν. Ο εχθρικός στόλος διασπάστηκε κι άρχισε να χτυπάει από πολλά σημεία, ακόμα και δύσβατα, το νησί. Μέσα στη νύχτα 30 βάρκες αποβίβασαν στα νότια της Αγ. Μαρίνας Αλβανούς. Ως το πρωί αποβιβάστηκαν 2.000 περίπου Αλβανοί. Ο Χουσεΐν, επωφελούμενος από την απασχόληση των Κασιο-Κρητικών με την απόκρουση των Αλβανών, αποβίβασε εύκολα στο νησί τις υπόλοιπες δυνάμεις του. Ζήτησε από τους κατοίκους να παραδοθούν. Οι υπερασπιστές, όμως, συνέχισαν ν’ αντιστέκονται πεισματικά, προκαλώντας στον εισβολέα σημαντική φθορά. Κατέφθαναν, όμως, συνεχώς και νέες ενισχύσεις του εχθρού. Οι Κάσιοι επιχείρησαν έξοδο. Πολεμώντας σώμα με σώμα πέρασαν μέσα από τον εχθρό και άλλοι αναχώρησαν για την Κάρπαθο, άλλοι ανέβηκαν στα βουνά. Ο πλοίαρχος Μάρκος Ιωάννου ή Μαλλιαράκης ή Διακομάρκος με 30-40 παλληκάρια του συνέχισε να μάχεται στη θέση Λαγκά. Τελικά αιχμαλωτίστηκε και οι περισσότεροι άντρες του σκοτώθηκαν. Ο Χουσεΐν του ζήτησε να συνεργαστεί μαζί του. Αυτός σε απάντηση άρπαξε αστραπιαία το σπαθί ενός φρουρού του και σκότωσε τρεις. Τον κατακρεούργησαν.

     H φρίκη που επακολούθησε μετά την κατάληψη του νησιού δεν περιγράφεται: φόνοι, βασανιστήρια, λεηλασίες, αιχμαλωσίες κτλ.

       ΄Οσα κασιανά πλοία δεν πρόλαβαν να φύγουν, τα κατέλαβε ο Χουσεΐν γεμάτα λάφυρα και τάστειλε στην Αλεξάνδρεια. Κάλεσε μετά τους πλοιάρχους που απέμειναν να ενταχθούν με τους ναύτες τους στον αιγυπτιακό στόλο έναντι αδράς αμοιβής. Μερικοί δέχτηκαν με την ελπίδα να σώσουν τις αιχμαλωτισμένες οικογένειές τους. Υποταγή, για τον ίδιο λόγο, δήλωσαν και αρκετοί που κατέβηκαν από τα βουνά.

     Οι Κρήτες οπλαρχηγοί δεν υποτάχθηκαν. Τους φυγάδευσαν μυστικά οι Κάσιοι.

       Η τραγωδία της Κάσου συγκλόνισε την Κυβέρνηση και τους Υδραίους, οι οποίοι κινητοποιήθηκαν, καθυστερημένα βέβαια. Ετοίμασαν στόλο από 10 μεγάλα πλοία και 2 πυρπολικά υπό το Γεώργιο Σαχτούρη. Το ίδιο έκαμαν και οι Σπετσιώτες. Ο δικός τους στόλος υπό τον Κ. Μπουκουβάλα αποτελούνταν από 15 πλοία και 2 πυρπολικά. Οι δύο στόλοι συναντήθηκαν στις 20/6 κοντά στη Θήρα. Ο στόλος έφθασε στην Αγ. Μαρίνα της Κάσου την επομένη, όπου αποβιβάστηκε με λίγους ναύτες. Συνάντησαν ανθρώπους καταρακωμένους. Ο στόλος μάταια αναζήτησε τον τουρκικό στόλο. ΄Οταν στις 24/6 βρισκόταν έξω από τη Θήρα πληροφορήθηκε για την άλλη τραγωδία, των Ψαρών.

     2. Η καταστροφή των Ψαρών: Παρακολουθήσαμε την ως τώρα καίρια συμβολή των Ψαρών στον Αγώνα. Παράλληλα είδαμε τους Ψαριανούς να επιχειρούν καλά οργανωμένες επιθέσεις στα μικρασιατικά παράλια. Αυτές εξόργιζαν την Πύλη και προκάλεσαν την έντονη αντίδραση των Ευρωπαίων προξένων στη Σμύρνη.

      Στις αρχές Ιαν. 1824 έφθασαν στην Κυβέρνηση και στα Ψαρά συγκεκριμένες πληροφορίες για έντονη προετοιμασία του τουρκικού στόλου, αλλά και δύναμη 15.000 γενιτσάρων. Στόχος τα τρία ναυτικά νησιά. Στις δραματικές εκκλήσεις των Ψαριανών Κυβέρνηση και ΄Υδρα ή κώφευαν ή απαντούσαν με ευχολόγια.

     Στις 19/4, και ενώ ο τουρκικός στόλος βρισκόταν στο Αιγαίο, το Εκτελεστικό πρότρεπε τα τρία νησιά να συμπράξουν οργανωμένα προς ματαίωση των εχθρικών σχεδίων. Χρειάστηκε, όμως, ο τουρκικός στόλος να φθάσει στον Ευβοϊκό κόλπο (τέλη Απριλ.) για ν’ ανησυχήσουν η ΄Υδρα και οι Σπέτσες.

      Μετά τα μέσα Μαΐου όλα έδειχναν ότι ο τουρκικός στόλος θα στρεφόταν κατά των Ψαρών. Ισχυρή μοίρα έφθασε στη Μυτιλήνη, όπου έρχονταν συνεχώς ενισχύσεις από Θεσ/νίκη και Μ. Ασία. Στην ουσία τίποτα κεντρικά δε γινόταν για την ενίσχυση της άμυνας των Ψαρών.

Αυτό το χρέος έπεσε εξολοκλήρου στους ώμους των ίδιων των Ψαριανών. Στο νησί εκτός από τους 7.000 ντόπιους υπήρχαν και 23.000 περίπου πρόσφυγες, ανάμεσά τους και 1000 μαχητές.

      Στις 8/6 οι παράγοντες του νησιού συγκεντρώθηκαν στο ναό του Αγ. Νικολάου και αποφάσισαν ν’ αμυνθούν μέχρις εσχάτων στην ξηρά, όπου μετέφεραν και τα κανόνια των πλοίων τους. Για ν’ αποτρέψουν δε τη δυνατότητα σε κάποιους να φύγουν, αφαίρεσαν και τα πηδάλια των πλοίων.

      Η στρατιωτική δύναμη του νησιού ήταν 3.000 άντρες, 1.300 ντόπιοι και οι υπόλοιποι μισθωτοί ή πρόσφυγες. Αυτή η δύναμη κατανεμήθηκε στα πιθανά σημεία απόβασης των Τούρκων. Στο νησί είχαν αναπτυχθεί συνολικά 310 κανόνια. Από τα 9 πυρπολικά υπό τον Κανάρη κ.ά., τα 4 έμειναν στο λιμάνι και τα 5 έπλευσαν δυτικά στο Φτελιό.

      Στις 16/6 εμφανίστηκαν έξω από από το νησί 15 τουρκικά πολεμικά μ’ ένα δίκροτο υπό το Χοσρέφ για να κατασκοπεύσουν. Δέχτηκαν τα ψαριανά πυρά κι εξαφανίστηκαν. Κατάσκοποι του Χοστρέφ πρέπει να υπήρχαν και μέσα στα Ψαρά που του έδωσαν πολύτιμες πληροφορίες. Αυτοί δεν μπορεί παρά να ήταν Ευρωπαίοι.

       Γάλλος πλοίαρχος στις 18/6 έδωσε στον Αναγν. Μοναρχίδη, απεσταλμένο της Βουλής των Ψαρών, πληροφορίες για τη συντριπτική υπεροχή του τουρκικού στόλου και του μετέφερε πρόταση του Χοσρέφ να εγκαταλείψουν οι κάτοικοι το νησί προτού πνιγεί στο αίμα. Η πρόταση απορρίφθηκε. Ο τουρκικός στόλος αποτελούνταν πάνω από 200 πλοία όλων των ειδών και όλων των δυνατοτήτων.

     Στις 20/6 ήρθε η πληροφορία ότι ο τουρκικός στόλος εγκατέλειψε το Σίγρι και κατευθυνόταν προς τα Ψαρά. Το βράδυ ένα μέρος του στόλου έφθασε στον Κάναλο και άρχισε τον κανονιοβολισμό των θέσεων των Ψαριανών. Απόπειρα απόβασης απέτυχε. Και νέα προσπάθεια το πρωί τις 21/6 απέτυχε. ΄Αλλη τουρκική δύναμη κατευθύνθηκε στον σχεδόν αφύλακτο μικρό όρμο Ερινό, όπου αποβίβασε 3.000 στρατό. Οι υπερασπιστές τού Κανάλου βρέθηκαν έτσι ανάμεσα σε δυο πυρά. Οι ενισχύσεις που στάλθηκαν ή δεν κατόρθωσαν να φθάσουν ή έφθασαν αργά. Σε 4 ώρες οι μαχητές του Κανάλου ή σκοτώθηκαν ή τραυματίστηκαν. Οι εισβολείς κατέλαβαν τα πολυβολεία τους.

     Στη συνέχεια οι Τούρκοι αποβίβασαν περί τους 10.000 άντρες. Από αυτούς οι περισσότεροι προχώρησαν προς την πρωτεύουσα (Χώρα) του νησιού, ενώ οι άλλοι προς το Φτελιό, όπου διεξήχθη σκληρή μάχη. Τρεις εχθρικές έφοδοι αποκρούστηκαν με σοβαρές απώλειες εκατέρωθεν. Η επίθεση στη Χώρα έγινε από πολλά σημεία. Η αντίσταση υπήρξε λυσσαλέα, αλλά και η συμφορά απερίγραπτη. Σφαγές, κραυγές πόνου, καταστροφές ανελέητες. Ο προσφυγικός, κυρίως, πληθυσμός έτρεξαν στην παραλία και μπήκαν στα πλοία για να φύγουν. Από το βάρος όμως τα πλοία ανατρέπονταν. ΄Οσοι κατάφερναν να επιπλεύσουν σκοτώνονταν από τους Τούρκους. Ο Ψαριανός πρόξενος της Ρωσίας Γ. Κομνηνός συγκέντρωσε στο σπίτι του όσα γυναικόπαιδα μπορούσε και ύψωσε ρωσική σημαία για να τους σώσει. Σε λίγο έπεφτε και ο ίδιος νεκρός. Από τα γυναικόπαιδα όσοι δε σκοτώθηκαν αιχμαλωτίστηκαν. Στο λιμάνι εκτυλίχθηκαν σκηνές αλλοφροσύνης. Αρκετοί άμαχοι κατέφυγαν στο Παλαιόκαστρο.

     Επόμενος στόχος του Χοσρέφ το Παλαιόκαστρο. Το είχαν μετατρέψει οι Ψαριανοί σε πραγματικό φρούριο. Οι έγκλειστοι σε αυτό Ψαριανοί έκτισαν την πύλη του φρουρίου και ετοιμάστηκαν για τη μεγάλη αναμέτρηση. Είχαν κατασκευάσει και δύο πυριτιδαποθήκες. Μέσα είχαν καταφύγει πολυάριθμα γυναικόπαιδα.

      Υπερασπιστές του Παλαιόκαστρου ήταν 85 Ψαριανοί και 45 Θεσσαλομακεδόνες. Μεγάλες τουρκικές δυνάμεις περικύκλωσαν το φρούριο. Τη νύχτα η επίθεση σταμάτησε. ΄Ηταν 21 προς 22 Ιουν.. Οι έγκλειστοι ήξεραν τι τους περίμενε. Επιχειρήθηκε το κατέβασμα από το φρούριο γυναικόπαιδων και η διάσωσή τους με το πλοίο του Αναγν. Τζώρτζη.

       Στο ναό του Αγ. Ιωάννη συγκεντρώθηκαν οι αρχηγοί για να πάρουν τις κρίσιμες αποφάσεις. Αποφάσισαν: α) να πολεμήσουν σώμα με σώμα μέχρι εσχάτων, β) να συγκεντρώσουν όλα τα γυναικόπαιδα στην πυριτιδαποθήκη και γ) όταν οι Τούρκοι θα εισχωρήσουν στο φρούριο θα πυροδοτηθεί η πυρίτιδα ώστε να μην πέσει κανένας ζωντανός στα χέρια των Τούρκων.

       Η 22^α Ιουν. ήταν Κυριακή. Η μάχη άρχισε λυσσαλέα και από τους δύο. Οι τουρκικές επιθέσεις αποκρούονταν με σοβαρές απώλειες του εχθρού, οι οποίες όμως αναπληρώνονταν. Από την ένταση της χρήσης πολλά κανόνια των αμυνόμενων αχρηστεύονταν.

     Τα γυναικόπαιδα συγκεντρώθηκαν στην πυριτιδαποθήκη. Γύρω στις 6.30 μ.μ. οι επιτιθέμενοι αναρριχήθηκαν ως την κορυφή του τείχους με αλαλαγμούς. Ενώ οι δύο αντίπαλοι μάχονταν άγρια πάνω στις επάλξεις, ο Αντ. Βρατσάνος έβαλε φωτιά στην πυριτιδαποθήκη. Διασώθηκαν μονάχα μερικές γυναίκες που βρίσκονταν σε σημεία του φρουρίου όπου δεν έφθασε η έκρηξη. Η μαύρη σκια του θανάτου περιφερόταν αγέρωχη μέσα στο φρούριο!......

       Στα δυτικά των Ψαρών βρίσκονται τα νησάκια Αγ. Νικόλαος και Δασκαλιό. Εκεί κατέφυγαν μερικοί αγωνιστές. Αυτοί συνέχισαν να αμύνονται ωσότου καταστράφηκαν τα πυροβόλα τους. Πρώτα έπεσε ο Αγ. Νικόλαος. Από όσους πιάστηκαν ζωντανοί ζητήθηκε να πάει αντιπροσωπία στους αγωνιστές του Δασκαλιού να τους πείσουν να παραδοθούν. Μόνο ο Δ. Σμυρλής δέχτηκε. Τον οδήγησαν στους πληγωμένους οπλαρχηγούς Νάνο, Μαμούνη, και Βελισσάριο. Ο Νάνος, αντί άλλης απαντήσεως, τον έριξε νεκρό με το πιστόλι του. Οι άλλοι δυο θυσιάστηκαν ανατινάζοντας την πυρίτιδα.

     Από τους 7.000 Ψαριανούς επέζησαν μόνο 3.614. Από τους 25.000 πρόσφυγες μόνο 10.000 σώθηκαν. Οι άλλοι ή σκοτώθηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν. Οι διασωθέντες μεταφέρθηκαν με ψαριανά πλοία και βάρκες στις Σπέτσες, στην Τήνο, στη Σύρο και στη Μύκονο. Στα Ψαρά ήρθε και κατοίκησε πλέον η αξημέρωτη νύχτα του θανάτου και της νεκρικής σιωπής.

      Η σημασία της απώλειας των Ψαρών από τη φαρέτρα του Αγώνα ήταν ανυπολόγιστη. Μαζί τους χάθηκαν πολλά: πλοία, γενναίοι καπετάνιοι και ναυτικοί, κανόνια, σημαντικό ποσοστό του αγωνιστικού ηθικού και προπάντων ένας ακατάβλητος κυματοθραύστης της τουρκικής θύελλας στο Αιγαίο.

      Θέμα ισχυρού προβληματισμού είναι τα αίτια της τόσο ραγδαίας πτώσης-καταστροφής των Ψαρών. Ως τέτοια μπορούν ν’ αναφερθούν: α) η προδοσία του Αλβανού αρχηγού Κόττα και η λιποταξία των μισθωτών στρατιωτών - εξαγορά τους από τον Χοσρέφ, β) η αδράνεια της Κυβέρνησης, γ) η ανεξήγητη απραξία των πυρπολικών, και δ) η πρόχειρη-αμελέτητη αμυντική οργάνωση του νησιού (π.χ. κρίσιμα σημεία έμειναν σχεδόν αφύλακτα).

       3. ΄Οταν μαθεύτηκε στην ΄Υδρα η συμφορά των Ψαρών, ο Λάζ. Κουντουριώτης διέταξε την άμεση κινητοποίηση του στόλου. Μοίρα υδραιοσπετσιώτικων πλοίων υπό το ναύαρχο Γ. Σαχτούρη έφθασε στα Ψαρά. Στις 25/6 άλλη υδραίικη δύναμη από 20 πλοία υπό τον Ανδρ. Μιαούλη αναχώρησε για να συναντήσει τη μοίρα του Σαχτούρη.

       Στις 3/7 έφθασε στα Ψαρά η μοίρα του Μιαούλη και άραξε στο ακρωτήριο Λιμενάριο όπου ήρθε σε λίγο κι εκείνη του Σαχτούρη. Σε σύσκεψη αποφάσισαν να επιχειρήσουν απόβαση από το Λιμενάριο. 1.500 ΄Ελληνες όρμησαν κατά της τουρκικής φρουράς και ανάγκασαν τους Τούρκους να καταφύγουν στα πλοία τους. Πολλοί, στην προσπάθειά τους να φθάσουν στα πλοία, πνίγηκαν. 150 περίπου κλείστηκαν σε 6-8 σπίτια απόπου πυροβολούσαν τους ΄Ελληνες. Οι ΄Ελληνες κατέλαβαν το Παλαιόκαστρο και τα άλλα τουρκικά οχυρά.

       Τα 20 περίπου τουρκικά πλοία έφυγαν τρομοκρατημένα προς τη Χίο καταδιωκόμενα από τα ελληνικά. Οι δύο στόλοι ανταμώσανε έξω από τη Χίο. Η μάχη κράτησε 5 ώρες. Μόνο 5 τουρκικά πλοία διασώθηκαν κι έφθασαν στη Λέσβο. Τα ελληνικά ξαναγύρισαν στα Ψαρά. Εκεί, αντί να επιδοθούν σε οργάνωση του κατεστραμμένου νησιού, ασχολήθηκαν με την περαιτέρω απογύμνωσή του. Προκλήθηκε μάλιστα και διαμάχη για τη διανομή των λαφύρων!....

      Στις 7/7 ο Τομπάζης, πλέοντας ανάμεσα στη Χίο και τα Ψαρά, ειδοποίησε το Μιαούλη ότι τουρκικός στόλος κατευθύνεται στα Ψαρά. Ο Μιαούλης διέταξε να τεθεί σε θέση μάχης ο ελληνικός στόλος (51 πλοία). Μόνο 14 πειθάρχησαν, αλλ’ ούτε αυτά κατάφεραν να δράσουν λόγω ισχυρού μελτεμιού. ΄Ετσι τα τουρκικά πλοία αποβίβασαν στα Ψαρά νέες ενισχύσεις που ενώθηκαν με τους οχυρωμένους στα σπίτια Τούρκους. Εντούτοις ο Χοσρέφ ένιωθε ανασφαλής στο Αιγαίο.

       4. Ο στόλος του Χοσρέφ συνέχισε να παραμένει στη Λέσβο, μολονότι θα του ήταν εύκολη η κατάληψη της Σάμου. Πάντως οι φήμες για επικείμενη επίθεση του τουρκοαιγυπτιακού στόλου στη Σάμο πλήθαιναν. Καθώς και οι εκκλήσεις των Σαμίων για αποστολή ενισχύσεων.

     Στις 24/7 απέπλευσαν από τις Σπέτσες 15 πλοία προς το Σούνιο όπου έφθασαν σε λίγο άλλα 13. Στις 27/7 αναχώρησαν από την ΄Υδρα 27 πλοία υπό το Σαχτούρη και σε λίγο μια άλλη μοίρα υπό το Μιαούλη. ΄Ολος ο ελληνικός στόλος συναντήθηκε έξω από την Ικαρία. Στις 30/7 ο στόλος ειδοποιήθηκε ότι τουρκικός στόλος πλέει προς τη Σάμο. Ο Κων. Σαχτούρης διέταξε το στόλο να κινηθεί εναντίον του εχθρού. Πέντε ελληνικά πλοία που προπορεύονταν επιτέθηκαν στον εχθρό και αιχμαλώτισαν 3 σακολέβες. Το μεγαλύτερο μέρος του στρατού που μετέφεραν για κατάληψη της Σάμου πνίγηκε ή σκοτώθηκε κατά τη σύγκρουση. Τα περισσότερα, όμως, εχθρικά πλοία έσπευσαν προς τις πλησιέστερες μικρασιατικές ακτές, πολλά από τα οποία συντρίφτηκαν πάνω στους βράχους.

     Πριν ξημερώσει ο ελληνικός στόλος έφθασε στη Σάμο.

      5. Στις 31/7 ο ενισχυμένος ελληνικός στόλος ανοίχτηκε στο πέλαγος και όταν πλησίασαν τον πορθμό Δαρμπογάζι κοντά στη Μυκάλη διαπίστωσαν ότι τα απέναντι μικρασιατικά βουνά ήταν γεμάτα στρατεύματα. ΄Ηταν οι δυνάμεις του Χοσρέφ. Ο τουρκικός στόλος ήταν αγκυροβολημένος στο ακρωτήριο της Αγ. Μαρίνας. Ο Τούρκος ναύαρχος διέταξε 18 μεγάλες φρεγάτες και κορβέτες να επιτεθούν στον ελληνικό στόλο. Ο Κων. Σαχτούρης διέταξε τα πλοία του να μην κινηθούν αλλά να βάλλουν με τα κανόνια τους. Ανταλλάχτηκαν πυκνοί κανονιοβολισμοί χωρίς αποτέλεσμα. Δόθηκε τότε εντολή σε δυο ελληνικά πυρπολικά να δράσουν. Ο Ρομπότσης επιτέθηκε σε μια φρεγάτα και ο Τσάπελης σε μια κορβέτα και τα ανάγκασαν ν’ απομακρυνθούν.

      Την 1/8 ο εχθρός ξαναγύρισε. Τέσσερα ελληνικά πυρπολικά κινήθηκαν εναντίον του εχθρού. Αυτός απομακρύνθηκε. Οι Σάμιοι ανακουφίστηκαν για τη σωτηρία τους.

      Στις 2/8 μια νέα ελληνική δύναμη που έπλεε προς τη Σάμο συναντήθηκε με εχθρικά πλοία που μετέφεραν αποβατικό στρατό στη Σάμο. Επακολούθησε σύγκρουση κατά την οποία μερικά εχθρικά πλοία βυθίστηκαν αύτανδρα, άλλα αιχμαλωτίστηκαν και τα άλλα τράπηκαν σε φυγή.

     Στον ελληνικό στόλο έφθασε πληροφορία ότι πολυάριθμος αιγυπτιακός στόλος ήταν αγκυροβολημένος στη Μάκρη της Μ. Ασίας.

      6. Στις 4/8 ο τουρκικός στόλος βγήκε εναντίον του ελληνικού, που απάντησε με ισχυρό κανονιοβολισμό. Ταυτόχρονα 16 πλοία και τα πυρπολικά έλαβαν εντολή να δράσουν. Οι κυβερνήτες των τελευταίων αρνήθηκαν να υπακούσουν. Ο Σαχτούρης δεν κατάφερε να τους μεταπείσει. Εκείνη τη στιγμή φάνηκε ο Κανάρης με το πυρπολικό του. Ο Σαχτούρης του ζήτησε να ορμήσει κατά του εχθρού. Ο Κανάρης μαζί με το Λ. Παναγιώτα ανέλαβε δράση. Προσπάθησε μέσα από καταιγισμό πυρός να προσκολλήσει το πυρπολικό του σε κάποιο τουρκικό πλοίο αλλά δεν τα κατάφερε. Ο τουρκικός στόλος απομακρύνθηκε.

      Στις 5/8 ο εχθρός επανήλθε. Ο Σαχτούρης αυτή φορά είχε έτοιμα 6 πυρπολικά και 8-10 πολεμικά πλοία. Ο εχθρικός στόλος μπήκε στον κάβο της Αγ. Μαρίνας αποφασισμένος να ναυμαχήσει. Ο ελληνικός κινδύνευε να περικυκλωθεί. Ηρωική απόπειρα του πυρπολητή Δημ. Τσάπελη να προσκολλήσει το πυρπολικό του σε τουρκική φρεγάτα απέτυχε, ενώ ο ίδιος γλύτωσε τραυματισμένος. Την καταδίωξη της τουρκικής φρεγάτας ανέλαβε ο Κανάρης, φέρνοντάς τη σε αδιέξοδο. Στο πλήρωμά της επικράτησε πανικός. Ο Κανάρης κατάφερε να δέσει πάνω της το πυρπολικό του, να βάλει φωτιά και ν’ απομακρυνθεί. Η φρεγάτα βυθίστηκε στις φλόγες, σκορπίζοντας στον εχθρό συμφορά και τον πανικό.

      Η μάχη όμως δεν τέλειωσε. Ο εχθρός επιτέθηκε στ’ αριστερά της ελληνικής μοίρας. Οι ΄Ελληνες επιτέθηκαν με σφοδρότητα. Ο πυρπολητής Βατικιώτης ανατίναξε ένα μεγάλο βρίκι. Σε λίγο οι πυρπολητές Ραφαλιάς και Λέκας Ματρόζος πυρπόλησαν ένα άλλο μεγάλο πλοίο. Ο Τούρκος ναύαρχος αναγκάστηκε να υποχωρήσει στο Αγαθονήσι κι αποκεί έφυγε για την Κω, εγκαταλείποντας κάθε προσπάθεια απόβασης στη Σάμο.

     7. Ελληνικός θρίαμβος στο Γέροντα: Στα τέλη Ιουλ. ένας τεράστιος αιγυπτιακός στόλος 56 πολεμικών και 300 μεταγωγικών πλοίων και 15.000 στρατό, αρχικά κατέπλευσε στη Ρόδο και στη Μάκρη της Μ. Ασίας.

      Στις 24/8 όλος ο ελληνικός στόλος συγκεντρώθηκε κοντά στη Λέρο, στην Πάτμο και στη Λειψώ υπό τους Μιαούλη, Σαχτούρη, Ανδρούτσο και Αποστόλη. Μετά ανοίχτηκε προς την Κω και την Αλικαρνασσό για ν’ αντιμετωπίσει τον εχθρό. Την ίδια μέρα το πρωί ο Μιαούλης επέλεξε 24 πλοία και 6 πυρπολικά και τα έβαλε στην προφυλακή. Περί το μεσημέρι η προφυλακή έτρεψε σε φυγή κοντά στην Αλικαρνασσό μια εχθρική φρεγάτα. Τότε ο τουρκικός και ο αιγυπτιακός στόλος κινήθηκαν κατά του ελληνικού. Η ναυμαχία γενικεύτηκε στο στενό ανάμεσα στην Κω και στην Αλικαρνασσό, όπου δυσκολεύονταν οι κινήσεις των εχθρικών πλοίων. Την κατάσταση δυσκόλευε επιπλέον και το ισχυρότατο μελτέμι. Αυτά δυσχέραιναν την ανάληψη εκτεταμένων επιθετικών πρωτοβουλιών. Πάντως οι ΄Ελληνες έχασαν δυο πυρπολικά.

    Την επομένη, περί το βράδυ, ο ελληνικός στόλος άραξε στο Γέροντα.

     Το πρωί της 29^ης Αυγ. οι τρεις στόλοι συναντήθηκαν στα Τσάταλα. Επικρατούσε απόλυτη νηνεμία. Οι Μιαούλης και Σαχτούρης με 9 πλοία και 2 πυρπολικά προχώρησαν στον Κόλπο του Γέροντα. Ο Γιβραλτάρ διέταξε τη δεξιά του πτέρυγα να επιτεθεί και να τα καταστρέψει. Η αριστερή, όμως, πτέρυγα του ελληνικού στόλου κατάλαβε τις προθέσεις του εχθρού και έσπευσε. Την κατάσταση τελικά έσωσε το πυρπολικό του Παπανικολή:ελισσόμενο ανάμεσα στις εχθρικές φρεγάτες τα εμπόδιζε να πλησιάσουν τα ελληνικά. Τελικά καταστράφηκε, και ο Παπανικολής σώθηκε με τη λέμβο του. Δραματικές προσπάθειες των Ματρόζου και Πιπίνου να πυρπολήσουν εχθρικά πλοία απέτυχαν. Κινδύνεψε και ο ίδιος ο Σαχτούρης.

      Ευνοϊκός άνεμος βοήθησε το Μιαούλη να βγει από τον κόλπο και να ενωθεί με τον υπόλοιπο στόλο, σχηματίζοντας ενιαία παράταξη απέναντι στον εχθρό.

     Η σύγκρουση εξελίχθηκε σε γιγαντομαχία, σε αγώνα υπέρ πάντων. Ο Γιβραλτάρ παρότρυνε τους δικούς του. Ο Μιαούλης ήταν αποφασισμένος ή να νικήσει ή να πέσει μαχόμενος. Ο ελληνικός στόλος χωρίστηκε στα δύο, το ένα τμήμα του μαχόταν με τους Τούρκους και το άλλο με τους Αιγυπτίους. Ταυτόχρονα ανέλαβαν δράση τα πυρπολικά. Του Παπαντώνη κατάφερε να εμπλακεί στα ξάρτια μιας μεγάλης αιγυπτιακής φρεγάτας με 44 κανόνια που την πυρπόλησε. Για να επισπευσθεί η καταστροφή της, ο Μιαούλης διέταξε το Βατικιώτη να επιτεθεί από την άλλη πλευρά της. Μεταβλήθηκε μαζί με το πλήρωμά της σε φλεγόμενη κόλαση από τις συνεχείς εκρήξεις των τεράστιων ποσοτήτων των πυρομαχικών της. Το ίδιο έπαθαν και άλλα πλοία.

     Η εχθρική επίθεση σταμάτησε. Ο Γιβραλτάρ φρόντισε να διασφαλίσει τη φυγή του. Ο εχθρικός στόλος κατευθύνθηκε στην Κω, ενώ ο ελληνικός αγκυροβόλησε στο Γέροντα.

      8. Στις 6/9 ο τουρκοαιγυπτιακός στόλος απέπλευσε προς τη Σάμο. Πρόλαβε όμως και παρατάχθηκε μπροστά του ο ελληνικός από το Μαραθόκαμπο ως το ακρωτήριο της Αγ. Μαρίνας. Τη νύχτα ο εχθρός ετοιμαζόταν για απόβαση στη Σάμο αλλά τον εμπόδισε η θαλασσοταραχή. Στις 8/9 ο Μιαούλης διέταξε το στόλο του να επιτεθεί στον εχθρό που ετοιμαζόταν για απόβαση στο Μαραθόκαμπο. Η ταραγμένη, όμως, θάλασσα και η παρουσία των Ελλήνων τη ματαίωσαν.

       9. Στις 10/9 ο τουρκικός στόλος εμφανίστηκε ανάμεσα στην Ικαρία και στην Αμοργό, ενώ ο ελληνικός βρισκόταν στους Φούρνους. Εχθρικά πλοία κινήθηκαν κατά αποκομμένης ελληνικής μοίρας και έπεσαν με ορμή πάνω στα ελληνικά. Τουρκική φρεγάτα όρμησε να συλλάβει δυο ελληνικά, αλλά το πυρπολικό την ανάγκασε να υποχωρήσει. Τα άλλα ελληνικά πλοία έβαλαν στο στόχο τους τη ναυαρχίδα του Τοπάλ πασά. Σε λίγο οι ΄Ελληνες πέρασαν σε ορμητική επίθεση, τρέποντας σε φυγή τον εχθρό. Το μεγαλύτερο μέρος του τουρκικού στόλου κατευθύνθηκε στα Δαρδανέλια, ενώ ο αιγυπτιακός προς τα νοτιοδυτικά.

      10. Ο τουρκικός και ο αιγυπτιακός στόλος συναντήθηκαν και πάλι στη Μυτιλήνη. Από εκεί ο Χοσρέφ πήρε 15 πλοία κι έφυγε στα Δαρδανέλια, αφήνοντας τα υπόλοιπα στον Ιμπραήμ, που σκόπευε να πλεύσει στην Κω και από εκεί στην Κρήτη. Οι ΄Ελληνες αποφάσισαν να τον χτυπήσουν ανάμεσα στη Χίο και στη Σάμο. Ο Ιμπραήμ κατάλαβε κι επέστρεψε στη Μυτιλήνη. Τη νύχτα 23 προς 24/9 άρχισε την καταδίωξή του και του επιτέθηκε ανάμεσα στα Καραμπουρνά και τα Καρδάμηλα. Σε λίγο μια εχθρική κορβέτα με 24 κανόνια καιγόταν και αμέσως μετά μια δεύτερη από τον πυρπολητή Κων. Νικόδημο. Ο εχθρικός στόλος πανικοβλήθηκε κι αποσύρθηκε στη Μυτιλήνη. Κι ο ελληνικός, αποδυναμωμένος, γύρισε ανάμεσα στη Χίο και τα Ψαρά.

      Στις 9/10 ο Ιμπραήμ αναχώρησε για τη Σούδα. Στις 20 και 22 ο ελληνικός στόλος πήγε στη Λέρο και ελευθέρωσε 10 Κασίους.

      Την 1/11 ο ενωμένος ελληνικός στόλος έφθασε έξω από το Ηράκλειο όπου επιτέθηκε στον αιγυπτιακό. Τα πυρπολικά δεν κατάφεραν μεν να καταστρέψουν εχθρικά πλοία αλλά τους προξένησαν σημαντικές απώλειες. Ο υπόλοιπος, όμως, στόλος επιτέθηκε στον αιγυπτιακό, τον καταδίωξε ως την Κάρπαθο, αιχμαλώτισε 7 φορτηγά με τα στρατεύματά τους κτλ. Η καταδίωξη συνεχίστηκε και την επομένη και κοντά στην Κάσο αιχμαλώτισε άλλα 4 φορτηγά με όλο τον εξοπλισμό τους. Πολλά άλλα πλοία, καταδιωκόμενα, καταστράφηκαν στις ακτές. Περί τα τέλη Νοεμβρ. ο διαλυμένος αιγυπτιακός στόλος συγκεντρώθηκε στη Ρόδο όπου ανασυγκροτήθηκε και αναχώρησε για τη Σούδα. Ο ελληνικός επέστρεψε, νικητής, στις βάσεις του για επισκευές.