ΟΙ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΕΣ ΕΠΙΔΟΣΕΙΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΗΣ ΠΑΡΑΚΜΗΣ (1071 - 1453)

Α΄ ΘΕΟΛΟΓΙΑ

1. Κατάλοιπα εικονολατρικά

   Τον Οκτ. του 1081 ο Νορμανδός κατακτητής Γισκάρδος Ροβέρτος κατέλαβε το Δυρράχιο με πρόθεση να βαδίσει ανατολικά. Ο Βυζαντινός αυτοκράτορας Αλέξιος Α΄ Κομνηνός αντιμετώπιζε σοβαρές οικονομικές δυσχέρειες. Ο σεβαστοκράτορας, αδελφός του αυτοκράτορα, Ισαάκιος συγκάλεσε στο τέλος του 1081 αρχές 1082 σύνοδο στην Αγ. Σοφία προκειμένου ν’ αποφανθεί αν είναι επιτρεπτό να χρησιμοποιηθούν εκκλησιαστικοί θησαυροί για τη συντήρηση του στρατού. Η σύνοδος σχεδόν ομόφωνα αποδέχτηκε το αίτημα του Ισαακίου.

   Δεν πέρασε πολύς χρόνος, όμως, και ο μητροπολίτης Χαλκηδόνος Λέων διατύπωσε έντονη διαμαρτυρία για την κατάσχεση των εκκλησιαστικών θησαυρών. Τη διαμαρτυρία του ακολούθησε λαϊκή κατακραυγή κατά του αυτοκράτορα. Ο Αλέξιος Α΄ αναγκάστηκε να εκδώσει Νεαρά το 1082 με την οποία χαρακτηριζόταν ως παράνομη η κατάσχεση και θεσπιζόταν η επιστροφή των κατασχεθέντων.

   Εντούτοις ο Λέων δεν έπαυσε να επιτίθεται κατά του αυτοκράτορα, υποστηρίζοντας ότι η πράξη της τήξης των επιχρυσώσεων, επαργυρώσεων και πλαισίων των εικόνων ήταν ιδιαιτέρως βέβηλη, διότι τα υλικά των εικόνων θα πρέπει να λατρεύονται όπως και τα εικονιζόμενα πρόσωπα. Αυτή η άποψη , βέβαια, είναι ευθέως αντίθετη με όσα περιέχονται στο δογματικό Όρο της Ζ΄ Οικ. Συνόδου του 787. Μολονότι ο Λέων πέτυχε ν’ απομακρύνει τον πατριάρχη (1084), δεν ικανοποιήθηκε. ΄Ετσι, λίγο αργότερα διακήρυξε ότι δεν επιθυμεί να έχει πνευματική κοινωνία με την Εκκλησία της Κων/πολης. Αυτό του στοίχισε την έκπτωση από το θρόνο (1086) και την εξορία του (1088/1089).

 

2. Iωάννης ο Ιταλός

Γεννήθηκε στην Ιταλία και πολύ νεαρός εγκαταστάθηκε στην Κων/πολη. ΄Ηταν προικισμένος με εξαιρετικές ικανότητες. Διακρίθηκε ιδιαίτερα στην ερμηνεία του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη, του Πορφυρίου, του Ιαμβλίχου και του Πρόκλου. Το 1075 διαδέχτηκε το Μιχαήλ Ψελλό στο αξίωμα του «υπάτου των φιλοσόφων». Φαίνεται ότι ήταν εριστικός χαρακτήρας. Υπήρξε, όμως, ιδιαίτερα δημοφιλής δάσκαλος. Αυτό προκάλεσε το φθόνο πολλών εκκλησιαστικών κύκλων. Ούτε ο αυτοκράτορας τον συμπαθούσε, ίσως και λόγω καταγωγής.

Το κλίμα ήταν κατάλληλο για να διατυπωθούν κατηγορίες εναντίον του Ιωάννη, αν δινόταν αφορμή. Και την αφορμή την έδωσε ο ίδιος με τις θεωρίες του που θεωρήθηκαν αιρετικές. ΄Ετσι, συντάχθηκε «Συνοδικόν» που περιείχε 11 κατηγορίες εναντίον του: 1. ότι προσπαθούσε με τη διαλεκτική να εξηγήσει τα μυστήρια τη ενσάρκωσης και των δύο φύσεων του Χριστού, 2. ότι δίδασκε αιρετικές απόψεις (π.χ. τη μετεμψύχωση, την καταστροφή των ψυχών κ.ά.), 3. ότι αποδέχεται την πλατωνική θεωρία περί Ιδεών και ότι θεωρεί «αυθυπόστατον την ύλην», 4. ότι πίστευε στην προΰπαρξη των ψυχών κ.ά. Ο Ιωάννης απέρριψε μεν τις κατηγορίες και αναθεμάτισε τις απόψεις που του αποδίδονταν, αλλά συνέχισε να διδάσκει τα ίδια. Αυτό επέφερε τον αφορισμό του και την απώλεια του καθηγητικού αξιώματος (1082). Κατηγορήθηκε ακόμη για Αρειανισμό, Απολλιναρισμό, Σαβελλιανισμό, ότι πίστευε στη Θεοτόκο, ως εικονομάχος κ.ά. Σε όλα αυτά απάντησε με σοβαρά επιχειρήματα ο Ιωάννης, αλλά δεν απέφυγε την καταδίκη και τον εγκλεισμό του σε μοναστήρι. Δύσκολα θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει δίκαιη την καταδίκη του Ιωάννη. ΄Ηταν μάλλον αποτέλεσμα εμπάθειας.