4. Οι Βογόμιλοι

   ΄Ηταν η σημαντικότερη αιρετική ομάδα απ’ όσες εμφανίστηκαν κατά τους 10^ο-11^ο αι., παυλικιανικού προσανατολισμού. Η εμφάνιση της αίρεσης τοποθετείται στην περίοδο της ηγεμονίας στη Βουλγαρία του Πέτρου (927 - 69), σχετίζεται δε με τις διαδοχικές μετακινήσεις πολλών Παυλικιανών, Μεσσαλιανών και άλλων αιρετικών από τις επαρχίες της Ανατολής στη Θράκη. Εκεί συγκρότησαν ισχυρή κοινότητα και ανέπτυξαν μεγάλη προσηλυτιστική δραστηριότητα που επεκτάθηκε και στη Βουλγαρία, ιδιαίτερα μετά την προσάρτηση της τελευταίας στο Βυζάντιο (971). Η αίρεση βρήκε πρόσφορο έδαφος στη Βουλγαρία, επειδή διεπόταν από αντιβυζαντινό πνεύμα και δράση. Αυτό φάνηκε ιδιαίτερα κατά την εισβολή των Νορμανδών στις δυτικές επαρχίες της χερσονήσου του Αίμου, πράγμα που προκάλεσε την οργή του Αλεξίου Α΄ Κομνηνού και τη σκληρή τιμωρία τους.

   Η αίρεση διαμορφώθηκε από τη σύνθεση των συγγενών στοιχείων των αιρέσεων των Παυλικιανών και των Μεσσαλιανών ή Ενθουσιαστών. Η ονομασία Βογόμιλοι προέρχεται ή από τη σλαβική λατρευτική επίκληση «Μπογκ Μίλουι» (Κύριε, ελέησον) ή από το όνομα του πρώτου κήρυκα της αίρεσης στη Βουλγαρία στα μέσα του Θ΄ αι., κάποιου ιερέα Μπογκομίλ.

   Τα σχετικά με τη διδασκαλία του Βογομολισμού τα πληροφορούμεθα κυρίως από την «Πανοπλία» του Ζιγαβηνού. Τα βασικά σημεία της είναι τα εξής: Ο Ύψιστος και τέλειος Θεός είχε δύο Υιούς: α) τον πρωτότοκο Σαταναήλ που βρισκόταν στα δεξιά του Θεού-Πατέρα, ο οποίος αποστάτησε με ορισμένους κατώτερους αγγέλους και γκρεμίστηκε στην ακατασκεύαστη Γη. Αυτός έπλασε τον ορατό κόσμο όπως περιγράφεται στη Γένεση. Απέτυχε, όμως, να πλάσει τον άνθρωπο από νερό και χώμα, επειδή αδυνατούσε να του δώσει «πνοήν ζωής». Γιαυτό παρακάλεσε το Θεό να ζωοποιήσει το άψυχο σώμα. ΄Ετσι ο άνθρωπος (Αδάμ) ήταν δημιούργημα του Σαταναήλ κατά το σώμα και του Θεού κατά την ψυχή (δυαλισμός). Ο Σαταναήλ φθόνησε τον άνθρωπο για τα χαρίσματά του, γιαυτό απάτησε την Εύα. Ο Θεός τιμώρησε το Σαταναήλ και του αφαίρεσε τη δημιουργική ικανότητα. Οι εκπεσόντες άγγελοι (δαίμονες) επαναστάτησαν κατά του Σαταναήλ και γέννησαν από τις θυγατέρες των ανθρώπων τους «Γίγαντες». Ο Σαταναήλ παρουσίασε τον εαυτό του στους Ιουδαίους ως τον ύψιστο Θεό που τους παρέδωσε το Νόμο στο Σινά. β) Ο Θεός-Πατέρας, για να ελευθερώσει τους ανθρώπους από την κυριαρχία του Σαταναήλ, έφερε στην ύπαρξη δεύτερο Υιό, τον Υιό του Θεού, τον Ιησού Χριστό. Αυτός έλαβε άυλο και φαινομενικά ανθρώπινο σώμα, ελευθέρωσε με τη διδασκαλία του τον άνθρωπο, έπαθε και σταυρώθηκε φαινομενικά, βγήκε από τον τάφο την τρίτη ημέρα, έριξε το Σαταναήλ στον Τάρταρο όπου έγινε Σατανάς, επέστρεψε στους κόλπους του Πατέρα μετά το θρίαμβό του και θα αναληφθεί στον Πατέρα όταν ολοκληρώσει το λυτρωτικό του έργο.

     Οι Βογόμιλοι δέχονταν μόνο την Κ. Διαθήκη και από την Π. Διαθήκη τους Ψαλμούς και τα 16 βιβλία των προφητών. Τα άλλα είναι έργα του Σαταναήλ. Απέρριπταν ακόμη την εκκλησιαστική ιεραρχία, τα Μυστήρια, τους αγίους, τις εικόνες και τον Τίμιο Σταυρό.

    Ο Αλέξιος Α΄ Κομνηνός εξαπέλυσε διωγμό κατά των Βογομίλων με αποτέλεσμα τη μη εξάπλωσή τους στις ελληνόφωνες περιοχές. Εντούτοις αναφέρονται φιλοβογομιλικές ταραχές στην Κων/πολη το 1140 και 1147. Αντίθετα, στη Βουλγαρία και στους σλαβόφωνους πληθυσμούς της αυτοκρατορίας ο Βογομιλισμός ανθούσε μέχρι την τουρκική κατάκτηση.