2. Στην Κρήτη

   1. Μιλήσαμε ήδη για την τελευταία εκστρατεία απελευθέρωσης της Κρήτης και τις επιτυχίες που είχε. Γρήγορα, όμως, εμφανίστηκαν διαλυτικές τάσεις λόγω έλλειψης αρχηγού. Αναζήτησαν ηγέτη εκτός Κρήτης. Ο Τσωρτς υπέδειξε τον αρχηγό του άτακτου ιππικού Νταλιάνη Χατζημιχάλη. Αυτός αποδέχτηκε την πρόταση και στις 5/1/1828 αποβιβάστηκε στη Γραμβούσα με 100 ιππείς και σώμα πεζών. Κατά τον πλουν διασταυρώθηκε με το πλοίο που μετέφερε στην Ελλάδα τον Καποδίστρια. Οι δυο άντρες συναντήθηκαν.

     Από τις πρώτες μέρες της άφιξης του Χατζημιχάλη στην Κρήτη τέθηκε το θέμα της επιλογής του ορμητηρίου απόπου θα επιχειρούσαν οι ελληνικές δυνάμεις. Τελικά επικράτησε η δική του άποψη που ήθελε ως τέτοιο τα Σφακιά.

      Στα τέλη Μαρτίου ο Καποδίστριας έστειλε στην Κρήτη το Σαχτούρη για να πληροφορηθεί από το Χατχημιχάλη για τη στρατιωτική κατάσταση του νησιού, τις στρατιωτικές κ.λ. ανάγκες και για την προοπτική τού εκεί αγώνα.

     2. Τουρκαλβανικές δυνάμεις πολιόρκησαν τα Σφακιά στις αρχές Μαρτίου. Σε λίγο τον ακολούθησε και ο Ι. Χάλης με Γραμβουσιανούς ενόπλους. Αντιμετώπισαν εκεί οξύτατο πρόβλημα επισιτισμού. Αυτό δρούσε διαλυτικά στο στρατό. Μία από τις παρενέργειες ήταν και η απροθυμία των γειτονικών περιοχών να μετάσχουν στον αγώνα.

    Στις 8/5 μικρό τμήμα πεζών και ιππικού υπό τους Χατζημιχάλη, Μανουσέλη, Μανουσογιαννάκη και Δεληγιαννάκη επιτέθηκε στον Αποκόρωνα σε σώμα Ρεθυμνιωτών Τούρκων που πήγαιναν να ενταχθούν στο σώμα του Μουσταφά. Σκότωσαν 40 κι αιχμαλώτισαν πολλούς.

    Ο Μουσταφά συγκέντρωσε στρατό στις Βρύσαις του Αποκόρωνα κι απείλησε το Χατζημιχάλη.

      Ο Χατζημιχάλης κατέλαβε το Φραγκοκάστελλο κοντά στη Λάμπη και κατασκεύασε τρεις προμαχώνες σε αρκετή απόσταση από το κάστρο. Ο Χατζ. εγκαταστάθηκε στο Φραγκοκάστελλο με 530 πεζούς και 70 ιππείς.

   3. Στις 18/5 ο Μουσταφά κινήθηκε κατά του Φραγκοκάστελλου με ισχυρότατες δυνάμεις, τις οποίες χώρισε σε 3 φάλαγγες. Μία από αυτές υπό τον ίδιο προχώρησε στο δυτικό προμαχώνα. ΄Οταν τα πυρομαχικά εξαντλήθηκαν (αλόγιστα), τότε οι Τούρκοι έκαμαν την τελική έφοδο και κυρίευσαν τον προμαχώνα, σκοτώνοντας όλους τους υπερασπιστές του, και τον αρχηγό τους Κυριακούλη Αργυροκαστρίτη.

   Αμέσως μετά οι Τούρκοι περικύκλωσαν το φρούριο, παρακάμπτοντας τους δυο άλλους προμαχώνες. Οι υπερασπιστές τους επιχείρησαν να μπουν στο φρούριο και κατασφάχτηκαν από τους Τούρκους. Ανάμεσά τους και ο Χατζημιχάλης, τον οποίο κατακρεούργησαν.

      Οι κλεισμένοι στο φρούριο βρέθηκαν, μέσα στην απόγνωσή τους, ασφυκτικά περικυκλωμένοι αλλά και ηρωικά αμυνόμενοι, προκαλώντας με τις εύστοχες βολές τους μεγάλες απώλειες στον εχθρό: 800 Τούρκοι νεκροί, 338 ΄Ελληνες.

   Οι πολιορκημένοι δέχονταν νύκτα και μέρα ανελέητο κανονιοβολισμό, αρνούμενοι συνθηκολόγηση. Χάρη σ’ ένα τέχνασμα του γενναίου Σφακιανού Σ. Διλινδά, στις 24/5 ο Μουσταφά άφησε τους πολιορκημένους ν’ αποχωρήσουν ανενόχλητοι.

     4. Στις 29/5 ο Μουσταφά πήρε το δρόμο επιστροφής στην Κυδωνία. Οι Σφακιανοί με τους Ριζίτες κατέλαβαν επίκαιρες θέσεις για να χτυπήσουν τον εχθρό. Η πρώτη σύγκρουση έγινε στο χωριό Ακασταρέ. Οι 400 περίπου Σφακιανοί που βρίσκονταν εκεί με τη βοήθεια και πυρκαγιάς που άναψαν στο δάσος, προκάλεσαν μεγάλη φθορά στον εχθρό. Σε νέα σύγκρουση την επομένη στην κοιλάδα του Κοράκου οι Τούρκοι έπαθαν νέα πανωλεθρία. Η συμφορά τους ολοκληρώθηκε στον ΄Αγ. Αντώνιο όπου οι Σφακιανοί πρόφθασαν τους φεύγοντες Τούρκους. Ο Μουσταφά μόλις διασώθηκε.

     Ο ΄Αγγλος μοίραρχος Σταίηνς, που επισκέφθηκε σε λίγο την εμπόλεμη περιοχή, έμεινε κατάπληκτος από τα κατορθώματα των λίγων Σφακιανών.

      5. Στα μέσα Ιουλ. έφθασε στα Σφακιά ο βαρόνος Ρέινεκ, απεσταλμένος του Κυβερνήτη. Σε σύναξη των προκρίτων στο ΄Ασκυφο ανήγγειλε ότι σκοπός του ήταν ν’ αποτρέψει κάθε εχθροπραξία. Οι Σφακιανοί, ενοχλημένοι, αποφάσισαν τη συνέχιση του αγώνα. ΄Ετσι, τον Αύγ. εκδηλώθηκε νέα επανάσταση. Ο Ρέινεκ αναγκάστηκε ν’ αποδεχθεί τα τετελεσμένα γεγονότα. Προχώρησε μάλιστα στη σύσταση 4μελούς «Στραταρχείου», στο οποίο μετείχε ένας στρατάρχης από κάθε επαρχία.

      Οι πολεμικές ενέργειες των Ελλήνων συνεχίζονταν. Στα μέσα Αυγ. στον ΄Αγ. Ιωάννη της Μεσσάς σκότωσαν τον ωμότατο αρχηγό των Τούρκων του Μεγάλου Κάστρου Αγριολίδη. Σε αντίποινα οι Τούρκοι έσφαξαν 900 χριστιανούς. Αντιδρώντας οι Μανουσέλης και Αν. Τσουδερός σκότωσαν σε συμπλοκή στο χωριό Αρμενόκαμποι 150 Τούρκους και αιχμαλώτισαν 314 γυναικόπαιδα.

      6. Μέχρι τον Οκτώβριο όλη σχεδόν η Κρήτη είχε ξεσηκωθεί. Οι Τούρκοι, έντρομοι, κλείστηκαν στα φρούρια. ΄Ελεγχαν μόνο την περιοχή της Σητείας. Παρέμβαση των Αγγλο-Γάλλων για ανακωχή δεν καρποφόρησε.

    Το Νοέμβριο ήρθε στην Κρήτη ο Μαν. Τομπάζης, απεσταλμένος της Κυβέρνησης για να προετοιμάσει, σε συνεργασία με τον αντιπρόσωπο του Κυβερνήτη και το Κρητικό Συμβούλιο, εκστρατεία κατά των Τούρκων. Αυτή, όμως, δεν πραγματοποιήθηκε μετά από έντονη αντίδραση των συμμάχων.

     Εντούτοις οι Κρητικοί αποφάσισαν να καταλάβουν τη Σητεία. Προς τούτο στις αρχές Δεκ. συγκεντρώθηκαν στο Καβούσι 2.500 άντρες υπό τους Π. Πρωτοπαπαδάκη, Γ. Τσουδερό, Π. Ζερβουδάκη κ.ά. και εισέβαλαν στη Σητεία. Πολλοί Τούρκοι κάτοικοι κλείστηκαν στα φρούρια της Ιεράπετρας και της Σπιναλόγγας. Οι Κρητικοί πρώτα επιτέθηκαν στον Πύργο του χωριού Λιθίναις, τον οποίο μετά 3ήμερη αναμέτρηση ανατίναξαν σκοτώνοντας όλους τους εγκλείστους. Στον ενετικό πύργο του χωριού Ετιά κλείστηκαν 3.000 γυναικόπαιδα και 600 πολεμιστές Τούρκοι, οι οποίοι δέχθηκαν ν’ αποχωρήσουν ασφαλείς με τα κινητά τους πράγματα.

     Μετά οι επαναστάτες κατευθύνθηκαν στο χωριό Βοΐλες που το βρήκαν έρημο. Μετά πολιόρκησαν το μοναστήρι του Αγ. Ιωάννου του Θεολόγου (Τοπλού), όπου είχαν ταμπουρωθεί 1.200 Τούρκοι, που αντιστάθηκαν μεν πεισματικά αλλά τελικά παραδόθηκαν. Μετά την απελευθέρωση της Σητείας οι ένοπλοι Κρητικοί επέστρεψαν στα χωριά τους.