ΕΛΛΑΣ
Τετάρτη 1 Ιουλίου 2015
7. Στο λαβύρινθο του Κυπριακού - Ανατροπή της Κυβέρνησης
1. Είπαμε ήδη ότι ευχή κι επιδίωξη της Κυβέρνησης ήταν να πετύχουν οι διαπραγματεύσεις Μακαρίου – σερ Τζων Χάρτινγκ, που είχαν αρχίσει στις 4/10/55 και προχώρησαν. Ενώ, όμως, βρίσκονταν σε πολύ προχωρημένο στάδιο και υπολειπόταν να κλείσουν με οριστική συμφωνία κατά την άφιξη στη Λευκωσία, στις 28/2/56, του Βρετανού υπ. Αποικιών Άλαν Λέννοξ-Μπόυντ, οι διαπραγματεύσεις ναυάγησαν. Ακολούθησε στις 9/3 η σύλληψη και η εκτόπιση στις Σεϋχέλλες του αρχιεπισκόπου κ.ά.
Αντιδρώντας η Κυβέρνηση, ανακάλεσε τον Έλληνα πρεσβευτή στο Λονδίνο και κατέθεσε διαμαρτυρία στο Συμβ. Ασφαλείας. Αναγγέλθηκαν για τις 10 και 12/3 παλλαϊκές συγκεντρώσεις στην Αθήνα κ.α. Η Κυβέρνηση τις απαγόρευσε. Γίνανε, όμως, και ήταν πολύ δυναμικές.
΄Εντονη ήταν και της Βουλής η απασχόληση με το Κυπριακό και επ’ ευκαιρία των προγραμματικών δηλώσεων της Κυβέρνησης (4-11/4). Η αντιπολίτευση, υιοθετώντας σχετικό αίτημα και της Εθναρχίας Κύπρου, ζήτησε την παραίτηση του υπ. Εξωτερικών Σπ. Θεοτόκη για τις πρωτοβουλίες του στη διάρκεια των διαπραγματεύσεων Μακαρίου – Χάρτινγκ.
Στις αρχές Μαϊου οι Βρετανοί ανακοίνωσαν την πρόθεσή τους ν’ απαγχονίσουν δυο μαχητές της ΕΟΚΑ. Αυτό επέτεινε την κρίση. Στις 9/5 έγινε στην Αθήνα γιγαντιαία διαδήλωση.
Στις 21/5 η αντιπολίτευση κατέθεσε πρόταση μομφής. Στις 26/5 παραιτήθηκε ο Σπ. Θεοτόκης. Τον διαδέχθηκε ο Ευάγγ. Αβέρωφ (έτσι θα αναφέρεται στο εξής). Ο Σοφ. Βενιζέλος ζήτησε από το βασιλιά κυβέρνηση συνεργασίας και απομάκρυνση του Καραμανλή. Αργότερα το ίδιο ζήτησε και ο αρχηγός της ΕΟΚΑ, Γ. Γρίβας.
Υπό τον Αβέρωφ το Υπ. Εξωτερικών επικέντρωσε την πολιτική του στην απελευθέρωση του Μακαρίου και στην εξασφάλιση ερεισμάτων στον ΟΗΕ. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσονταν: α) η πρώτη (ανεπίσημη) επίσκεψη Σοβιετικού υπ. Εξωτερικών στην Αθήνα, β) η άρνηση υποστήριξης της γαλλο-αγγλικής επέμβασης στο Σουέζ, γ) η αναθέρμανση των ελληνο-γιουγκοσλαβικών σχέσεων – επίσημη επίσκεψη του Κ. Καραμ. στο Βελιγράδι (4-7/12/56), δ) η 15νθήμερη (9-23/11/56) επίσκεψη του Κ. Καραμ. στις ΗΠΑ και η συνάντησή του με τον Πρόεδρο Ντ. Αϊζενχάουερ, και ε) η υποστήριξη από τον ίδιο τον Κων. Καραμανλή ενώπιον του ΟΗΕ της προσφυγής. Συνέπεια όλων αυτών ήταν η πρώτη ευνοϊκή απόφαση του ΟΗΕ για το Κυπριακό (22/2/57).
2. Το γεγονός που σημάδεψε την πορεία του Κυπριακού κι επηρέασε τα πολιτικά πράγματα στην Ελλάδα ήταν η απελευθέρωση του αρχιεπισκόπου Μακαρίου. Αφίχθη στην Αθήνα στις 17/4/57.
Οι ζυμώσεις στην Αθήνα για το σχηματισμό Κυβέρνησης συνεργασίας συνεχίζονταν. Σε αυτό πρωτοστατούσε το ενιαίο πλέον Κόμμα των Φιλελευθέρων και κυρίως του συναρχηγού του Σοφ. Βενιζέλου. Τις διαδικασίες επέσπευσε η παραίτηση (17/7) του αντιπροέδρου της Κυβέρνησης Α. Αποστολίδη. Ο Βενιζέλος, μάλιστα, βολιδοσκόπησε τον Μακάριο για την πρωθυπουργία. Αρνήθηκε. Ακόμη δήλωσε στο βασιλιά πως ήταν πρόθυμος να στηρίξει κυβέρνηση της ΕΡΕ χωρίς τον Καραμανλή.
Σε αυτά προστέθηκε η ρήξη (τέλη 1956) του Καραμ. με ανακτορικούς παράγοντες. Μετά από βασιλική μεσολάβηση το Νοέμ. 1957, ο Κ. Καραμ. δέχθηκε να συζητήσει την αλλαγή του εκλογικού νόμου και το ενδεχόμενο προσφυγής σε εκλογές. Οι διαπραγματεύσεις κατέληξαν σε συμφωνία καθιέρωσης ενός συστήματος ενισχυμένης αναλογικής. Υπογράφηκε στις 27/2/58. Εισήχθη στο Υπ. Συμβούλιο για έγκριση. Διαφώνησε ο Γ. Ράλλης και παραιτήθηκε. Τον μιμήθηκε και ο Παν. Παπαληγούρας. Αυτά σήμαιναν διάσπαση της ΕΡΕ. Αυτό εντατικοποίησε τις διεργασίες.
Ο Κ. Καραμ., μολονότι είχε τη δυνατότητα να ανακτήσει την κοινοβουλευτική πλειοψηφία, ζήτησε τη διάλυση της Βουλής. Συμφώνησε και ο Γ. Παπανδρέου. Και ο βασιλιάς. Στις 5/3 σχηματίστηκε εξωκοινοβουλευτική κυβέρνηση υπό τον Πρόεδρο του Ερ. Σταυρού, Κ. Γεωργακόπουλο.
8. Οι εκλογές του 1958 - Νέα Κυβέρνηση. Η κυπριακή Ανεξαρτησία
1. Η νέα Κυβέρνηση έλαβε ψήφο εμπιστοσύνης. Αμέσως μετά ανακοίνωσε τη διενέργεια εκλογών για τις 11/5 με νέο εκλογικό νόμο με ένα σύστημα ενισχυμένης αναλογικής που πριμοδοτούσε το πρώτο κόμμα.
Ο εκλογικός νόμος δέχτηκε τα πυρά των μικρών κομμάτων, με πρωτοστατούσα την ΕΔΑ. Η τελευταία επιδόθηκε σε μια εργώδη προσπάθεια εκλογικής συνεργασίας με τα άλλα κόμματα. Η προσπάθεια έληξε στις 3/4 με αποτυχία. Μετά από αυτό η αντιπολίτευση θα κατερχόταν στις εκλογές τριχοτομημένη. Έτσι στις εκλογές μετείχαν:
- η ΕΡΕ
- το Κόμμα των Φιλελευθέρων υπό τους Γ. Παπανδρέου και Σοφ. Βενιζέλο
- η Προοδευτική Αγροτική Δημοκρατική Ένωση (ΠΑΔΕ), στην οποία μετείχαν τα υπόλοιπα αστικά κόμματα
- η ΕΔΑ υπό τους Ι. Πασαλίδη και Ηλ. Ηλιού και αρκετές συνεργασίες, και
- η Ένωση Λαϊκών Κομμάτων (ΕΛΚ), ευκαιριακή συνένωση επώνυμων πολυτευτών της αντιβενιζελικής παράταξης.
Η ΕΡΕ κέρδισε τις εκλογές σχεδόν άνετα: 41,2% των ψήφων και 171 έδρες. Έκπληξη αποτέλεσε η επιτυχία της ΕΔΑ: 24,4% και 79 έδρες, η οποία θορύβησε το πολιτικό κ.λ. κατεστημένο. Τα λοιπά κόμματα: Φιλελεύθεροι (20,7% και 36 έδρες), ΠΑΔΕ 10 (10,6% και 10 έδρες).
Μία από τις άμεσες συνέπειες του εκλογικού αποτελέσματος ήταν η κρίση που ξέσπασε στο Κόμμα Φιλελευθέρων: ταυτόχρονη παραίτηση και των δυο συναρχηγών και η ίδρυση από το Γεώρ. Παπανδρέου του Φιλελεύθερου Δημοκρατικού Κέντρου (ΦΔΚ).
2. Στις 17/5/58 σχηματίστηκε η τρίτη κυβέρνηση της ΕΡΕ υπό τον Κ. Καραμανλή. Σε αυτή μετείχαν: Κων. Καραμανλής (πρωθυπουργός και υπ. Εθν. Άμυνας), Ευάγγ. Αβέρωφ (Εξωτερικών), Δ. Μακρής (Εσωτερικών), Κ. Τσάτσος (Προεδρίας), Α. Πρωτοπαπαδάκης (Συντονισμού), Κ. Παπακωνσταντίνου (Οικονομικών), Λ. Δερτιλής (Εμπορίου) και Ν. Μάρτης (Βιομηχανίας).
3. Στην πρώτη γραμμή των κυβερνητικών προτεραιοτήτων ήταν και πάλι η επίλυση του Κυπριακού. Ένα επιπλέον στοιχείο που προστέθηκε στο περίπλοκο αυτό θέμα ήταν οι εκτεταμένες συγκρούσεις μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων (Ιούλ. 1958). Από την άλλη ο Βρετανός πρωθυπουργός Χάρ. Μακμίλλαν προωθούσε εκβιαστικά σχέδιο για τριπλή «συνεταιριστική» (Ελλήνων – Τούρκων – Βρετανών) διοίκηση της Κύπρου. Αυτό το σχέδιο εξουδετερώθηκε από δημόσια δήλωση (Σεπτ. 1958) του Μακαρίου ότι αποδέχεται τη δημιουργία ενός ανεξάρτητου Κυπριακού κράτους με ταυτόχρονο αποκλεισμό και της Ένωσης (ελληνική επιδίωξη) και της διχοτόμησης (τουρκική επιδίωξη με υποκρυπτόμενη βρετανική υποστήριξη). Έτσι άρχισαν ελληνοτουρκικές διαπραγματεύσεις που οδήγησαν στις τριμερείς διαπραγματεύσεις της Ζυρίχης (5-11/2/59) και στις συμφωνίες του Λονδίνου (17-19/2/59) εν μέσω πολλών δυσκολιών, φυσικά. Η αντιπολίτευση αντέδρασε έντονα με δυο προτάσεις μομφής κατά της Κυβέρνησης, οι οποίες απορρίφθηκαν. Και φυσικά η συμφωνία ήταν προϊόν συμβιβασμών. Από τη στιγμή που η Βρετανία ενέταξε τεχνηέντως και δολίως στο παιγνίδι και την Τουρκία δεν μπορούσε να γίνει αλλιώς. Ίσως δε η ελαττωματικότητα της συμφωνίας να μην έγκειτο κυρίως σε όσα υποστήριζε η αντιπολίτευση, αλλά στο ότι εμπεριείχε στοιχεία μη βιωσιμότητάς της. Αν οι Ελληνοκύπριοι έδειχναν μεγαλύτερη ευελιξία και υπομονή, ίσως σε βάθος χρόνου να κέρδιζαν το μέγιστο των επιδιώξεών τους. Ελλαδίτες και Ελληνοκύπριοι σήμερα μετά χαράς θα υποδέχονταν μια αναβίωση αυτής της Συμφωνίας!…..
9. Η Σύνδεση με την ΕΟΚ - Οι πολωτικές εκλογές του 1961
1. Το Μάρτη του 1957 είχε ιδρυθεί στη Ρώμη η Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (ΕΟΚ), αποτελούμενη από 6 κράτη. Μία από τις σημαντικότερες, πολλαπλής και μακροχρόνιας σημασίας, πολιτικές επιλογές της Κυβέρνησης Κ. Καραμανλή ήταν η Σύνδεση της Ελλάδας με την ΕΟΚ. Αυτή η επιλογή «κλείδωσε» κατά την επίσκεψη του πρωθυπουργού στη Βόννη το Νοέμ. 1958. Κατ’ αυτή είχαμε περαιτέρω σύσφιγξη των οικονομικών σχέσεων Ελλάδας - Γερμανίας (Δυτικής τότε), πράγμα που διευκόλυνε τη Σύνδεση. Αποφασιστική υπήρξε και η θερμή γαλλική υποστήριξη, ιδίως του Προέδρου στρατηγού Κάρολου Ντε Γκωλλ.
Αυτή η επιλογή σήμαινε ταυτόχρονα και τον σταδιακό (άρχισε το 1953) απογαλακτισμό της ελληνικής οικονομίας από την αμερικανική. Φυσικά υποδήλωνε και τον συνεχώς αυξανόμενο (από τους υψλότερους ρυθμούς ανάπτυξης και πληθωρισμός 1-2%) δυναμισμό της ελληνικής οικονομίας. Επιπλέον η σύνδεση με την ΕΟΚ άνοιξε το δρόμο για πραγματοποίηση ορισμένων επενδύσεων (π.χ. Πεσινέ κ.ά.) στη χώρα .
Οι διαπραγματεύσεις Σύνδεσης Ελλάδας – ΕΟΚ άρχισαν τον Ιούλ. 1959 και ολοκληρώθηκαν στις 30/3/61. Δυσχέρειες (και καθυστέρηση) δημιούργησε ό,τι είχε σχέση με την εναρμόνιση της αγροτικής πολιτικής. Η αντιπολίτευση, πλην της ΕΔΑ, επικρότησε τη συμφωνία. Η συμφωνία Σύνδεσης υπογράφηκε στην Αθήνα στις 9/7/61. Η Βουλή την επικύρωσε το Φεβρ. 1962 και άρχισε να ισχύει από 1/11/62.
2. Η εκλογική επιτυχία της ΕΔΑ στις εκλογές του 1958 θορύβησε. Αυτό ενίσχυσε τις τάσεις αυταρχισμού σε πολλά εξουσιαστικά επίπεδα. Μία από τις συνέπειες ήταν η ίδρυση το Νοέμ. 1958 της Γεν. Δ/νσης Εθνικής Ασφαλείας (ΓΔΕΑ) με αντικομουνιστικό προσανατολισμό. Μια δεύτερη ήταν η εμφάνιση ή επαναδραστηριοποίηση αντικομουνιστικών οργανώσεων, τις οποίες η αντιπολίτευση αποκάλεσε «παρακρατικές».
Τα μέτρα κατά της ΕΔΑ (παρακολουθήσεις, εκφοβισμοί, εκτοπίσεις, τραμπουκισμοί) εντάθηκαν και πολλαπλασιάστηκαν. Αποκορύφωση αποτέλεσε η σύλληψη (Δεκ. 1958) και η καταδίκη του Μ. Γλέζου, Γραμματέα του κόμματος, σε 5ετή φυλάκιση. Κατηγορία: συνάντηση κάπου στην Αθήνα με το Γ.Γ. του ΚΚΕ, Κ. Κολιγιάννη.
3. Έξαρση του κλοιού γύρω από την ΕΔΑ είχαμε κατά τις δημοτικές εκλογές της 5/4/59. Σε αρκετούς, μάλιστα, δήμους (Θεσ/νίκη, Πειραιά) πέτυχε εκλογική συνεργασία με στελέχη του Κέντρου. Αυτό επιδείνωσε περαιτέρω την πολιτική/κομματική αντιπαράθεση σε επίπεδα πόλωσης. Αυτή προκάλεσε έξαρση της πολιτικής βίας με βασικό στόχο την ΕΔΑ. Και εξ αυτού του λόγου συρρικνώθηκε (κυρίως στην περιφέρεια) η εκλογική επιρροή της ΕΔΑ.
Η επόμενη περίοδος (1959 – αρχές 1961) σημαδεύτηκε από την πολυδιάσπαση των κεντρώων δυνάμεων. Η ΕΡΕ διατηρούσε κάποιες επαφές με ορισμένα στελέχη του Κέντρου (Γ. Παπανδρέου κ.ά.). Η ΕΔΑ ερωτοτροπούσε μεν με την κεντροαριστερά, μετά το Α΄ Συνέδριο (Νοέμ. 1959), όμω, στρεφόταν όλο και περισσότερο προς το ΚΚΕ, επιδιώκοντας να γίνει ο νόμιμος εκφραστής του (συμμετοχή στελεχών της στο 8ο Συνέδριο του ΚΚΕ). Στο Κέντρο συνεχιζόταν η ρευστότητα με παροδικές κομματικές εκφράσεις, ωσότου το Φεβρ. 1961 συσπειρώθηκε γύρω από το Γ. Παπανδρέου το σχήμα «Δημοκρατικό Κέντρο – Αγροτική Φιλελευθέρα Ένωσις» (ΔΚ-ΑΦΕ).
Κάτω από αυτή την πολιτική ρευστότητα, άρχισε (αρχές 1961) να συζητείται η επίσπευση των εκλογών. Σε συνάρτηση με αυτό και οι ζυμώσεις για αλλαγή του εκλογικού συστήματος, ώστε ν’ αποδυναμωθεί η απειλή της ΕΔΑ και να διευκολυνθεί η συγκόλληση του Κέντρου.
Έτσι, στις 5/5/61 η Κυβέρνηση κατέθεσε το εκλογικό νομοσχέδιο. Οι προβλέψεις του επικροτήθηκαν από το Κέντρο. Το εισαγόμενο σύστημα κινούνταν πλησιέστερα στην απλή αναλογική. Η ψήφισή του ολοκληρώθηκε στις 23/6/61.
Η ψήφιση του εκλογικού και οι φήμες για σύννεφα στις σχέσεις Καραμανλή – Ανακτόρων ενδυνάμωσαν τις προβλέψεις για πρόωρη προσφυγή σε εκλογές.
4. Στις 11/9 ανακοινώθηκε η επίσπευση των εκλογών και στις 19/9 προκηρύχθηκαν για τις 29/10. Στις 20/9 η Κυβέρνηση παραιτήθηκε και σχηματίστηκε «υπηρεσιακή» υπό το στρατηγό Κ. Δόβα. Το Κέντρο χαιρέτησε την επιλογή, ο Καραμ. ήθελε το Θρασ. Τσακαλώτο. Ένδειξη της ψύχρανσης των σχέσεών του με τα Ανάκτορα.
Ταυτόχρονα με την προκήρυξη των εκλογών κοινοποιήθηκε και η ίδρυση της Ένωσης Κέντρου (ΕΚ) με τη συμμετοχή σχεδόν της μεταξύ ΕΡΕ και ΕΔΑ πολιτικής έκφρασης (εκτός από το Κόμμα Προοδευτικών) υπό το Γ. Παπανδρέου και 8μελή Διοικούσα Επιτροπή από τους εκπροσώπους των κομμάτων που τη συγκροτούσαν. Τελικά και το Κόμμα Προοδευτικών συνεργάστηκε εκλογικά με την ΕΚ.
Διαμορφώθηκε πλέον ένα νέο πολιτικό/κομματικό πεδίο. Πρώτο μέλημα της ΕΚ ήταν ο περιορισμός της επιρροής της ΕΔΑ κάτω από το 20%. Για την ΕΡΕ στόχος ήταν η άνετη κοινοβουλευτική πλειοψηφία.
Εγκαινιάζοντας στη Θεσ/νίκη, την 1/10/61, την προεκλογική του εκστρατεία ο Κ. Καραμανλής εξήγγειλε την πρόθεσή του για αναθεώρηση του Συντάγματος.
Πίσω, όμως, από όλα αυτά που ήταν η νομιμότητα και η βιτρίνα της πολιτικής ζωής εκινούντο και δρούσαν άλλοι μηχανισμοί, σκοτεινοί, με επιδιώξεις δήθεν εθνικές: τη συρρύκνωση της δύναμης του ΚΚΕ. Όπως αποκάλυψε το Φεβρ. 1965 ο τότε πρωθυπουργός Γ. Παπανδρέου, αυτή την περίοδο εκπονήθηκε το σχέδιο «Περικλής». Την αρχική του μορφή πήρε το 1959 από την ΚΥΠ, ολοκληρώθηκε δε στις 12/8/61 σε ειδική συνεδρίαση της Β΄θμιας Επιτροπής Πληροφοριών και Διαφωτίσεως του ΓΕΕΘΑ, προεδρευόμενη από τον Α/ΓΕΣ Βασ. Καρδαμάκη. Μετείχε και ο τότε αντισυντ/ρχης της ΚΥΠ Γεώρ. Παπαδόπουλος. Προσανατολισμός του Σχεδίου ήταν η άσκηση ψυχολογικού πολέμου για την επίτευξη του στόχου. Η ΕΡΕ αρνήθηκε κάθε ανάμιξη.
Στις 16/9/61 η ΕΔΑ κατήγγειλε την ύπαρξη οργανωμένου σχεδίου άσκησης βίας, παρουσιάζοντας σχετικό κείμενο. Η Κυβέρνηση απλά το απέδωσε σε ανεύθυνους. Οι Κεντρώοι αγνόησαν την καταγγελία. Ο Κων. Καραμανλής δήλωσε ότι αγνοούσε την ύπαρξη τέτοιων σχεδίων.
Ήταν, δυστυχώς, μια θλιβερή πραγματικότητα μη ελεγχόμενη ή και υποθαλπόμενη. Επιβεβαιώθηκε με την προκήρυξη των εκλογών, με δυο δολοφονίες στελεχών της νεολαίας της ΕΔΑ στη Θεσ/νίκη (26/10) και στην Αρκαδία (ανήμερα των εκλογών). Όσο πλησίαζε η ημέρα των εκλογών η βία εντεινόταν, επεκταθείσα και σε στελέχη της ΕΚ, η οποία αντέδρασε καθυστερημένα.
Αντίθετα, μετά τις εκλογές η αντίδρασή της ήταν βίαιη. Κατήγγειλε τη νέα Βουλή ως νόθη και τη νέα Κυβέρνηση ως παράνομη, ως αποτέλεσμα βίας και νοθείας.
5. Και από αυτές τις εκλογές η ΕΡΕ βγήκε πανίσχυρη. Αποτελέσματα: ΕΡΕ 50,8% (έδρες 176), ΕΚ-Κόμμα Προοδευτικών 33,7% (έδρες 100) και ΕΔΑ ως ΠΑΜΕ (συνασπισμός κομμάτων) 14,6% (έδρες 24). Η σημαντικότερη νοθεία/παρανομία του εκλογικού αποτελέσματος διαπράχθηκε μέσω των εκλογικών καταλόγων κατά τις δυο αναθεωρήσεις τους το 1961. Πάντως δεν ήταν τέτοιας έκτασης, ώστε να επηρεαστεί σημαντικά το εκλογικό αποτέλεσμα. Αντίθετα, η βία είχε ως αποτέλεσμα τη μετακίνηση ενός 3% των ψηφοφόρων της ΕΔΑ προς την ΕΡΕ. Το ερώτημα πάντως παραμένει: Και χωρίς αυτά η ΕΡΕ θα εξασφάλιζε άνετη πλειοψηφία; Κατά τον Κων. Καραμανλή, ναι.
10. Ο «ανένδοτος» του Γ. Παπανδρέου. Ρήξη Καραμανλή - Ανακτόρων
1. Μετά τις εκλογές ο Κ. Καραμ. σχημάτισε την τέταρτη κυβέρνησή του από τους: Παν. Κανελλόπουλο (Αντιπρόεδρο), Ευάγγ. Αβέρωφ (Εξωτερικών), Αρ. Πρωτοπαπαδάκη (Εθν. Άμυνας), Γ. Ράλλη (Εσωτερικών), Κων. Παπακωνσταντίνου (Δικαιοσύνης), Δ. Μακρή (Προεδρίας), Σπ. Θεοτόκη (Οικονομικών) και Παν. Πιπινέλη (Εμπορίου).
2. Η τεκμηρίωση της αμφισβήτησης της γνησιότητας του εκλογικού αποτελέσματος όπλισε την αντιπολίτευση με επιχειρήματα κι επιθετικότητα. Η αντικυβερνητική πολεμική πήρε πλέον μόνιμο χαρακτήρα και μετατράπηκε, κατά την επιγραμματική φράση-σημαία του Γ. Παπανδρέου, σε «ανένδοτο αγώνα». Η αντιπαράθεση –με έντονη και τη λαϊκή επιδοκιμασία- πήρε μετωπικό χαρακτήρα. Κι είχε πολλές πτυχές κι εκδηλώσεις.
Έτσι, οι ΕΚ και ΕΔΑ δεν προσήλθαν στη Βουλή ούτε κατά την εκφώνηση του Λόγου του Θρόνου (έναρξη) ούτε κατά την ανάγνωση των προγραμματικών δηλώσεων της Κυβέρνησης. Ζήτησαν (εκβιάζοντας κατά τον Καραμ.) την παρέμβαση του βασιλιά. Διοργανώθηκαν δημόσιες συγκεντρώσεις, η πρώτη από τις οποίες (Απρ. 1962) απαγορεύτηκε. Το 1962 οργανώθηκαν μαχητικά αγροτικά συλλαλητήρια και εργατικές, φοιτητικές και μαθητικές κινητοποιήσεις.
Την ίδια περίοδο η Κυβέρνηση αντιδρούσε με κατευναστικές πρωτοβουλίες: το καλοκαίρι 1962 α) κατήργησε το στρατόπεδο εκτόπισης στον Άγ. Ευστράτιο, β) καθιέρωσε το θεσμό των αγροτικών συντάξεων (ΟΓΑ) κ.ά.
3. Οι κλονισμένες σχέσεις Καραμανλή – Ανακτόρων αντί ν’ αποκατασταθούν παγιώνονταν. Τον Οκτ. 1962 ο Καραμ. απηύθυνε στο βασιλιά εκτενές Υπόμνημα, επισημοποιώντας έτσι τις αγεφύρωτες διαφορές τους. Το Φεβρ. 1963 διατύπωσε δημόσια την πρόθεσή του για συνταγματική αναθεώρηση. Η σχετική πρόταση της ΕΡΕ κατατέθηκε στη Βουλή στις 21/2/63. Το Μάρτ. συγκροτήθηκε η Ειδική Κοινοβουλευτική Επιτροπή με αποχή των ΕΚ και ΕΔΑ. Οι πολιτικές εξελίξεις απέτρεψαν την πρόοδο της διαδικασίας.
4. Η πολιτική κρίση κορυφώθηκε με τη δολοφονία στις 22/5/63 στη Θεσ/νίκη του βουλευτή, συνεργαζόμενου με την ΕΔΑ, Γρηγ. Λαμράκη και τον ταυτόχρονο τραυματισμό του βουλευτή Γ. Τσαρουχά. Δράστες αντικομουνιστικές ομάδες με την ανοχή της Χωροφυλακής. Ο Γρ. Λαμπράκης είχε ήδη προβληθεί με τον Α΄ Μαραθώνιο Ειρήνης που είχε προηγηθεί. Η κηδεία του μετατράπηκε σε μαζική πολιτική διαδήλωση. Στη συνέχεια ο μουσικοσυνθέτης Μίκης Θεοδωράκης, αξιοποιώντας το πολιτικό κλίμα, ίδρυσε την αριστερή νεολαιίστικη οργάνωση «Γρ. Λαμπράκης».
Από τη δικαστική έρευνα (ανακριτής ο μετέπειτα Πρόεδρος της Δημοκρατίας Χρ. Σαρτζετάκης) προέκυψαν οι υπόγειες διαδρομές συνεργασίας κρατικών οργάνων και παρακρατικών οργανώσεων. Ο Γ. Παπανδρέου αποκάλεσε, αδίκως, τον Κ. Καραμ. «ηθικό αυτουργό της δολοφονίας».
Μέσα σε αυτή την αρρωστημνένη κατάσταση εκδηλώθηκε δημόσια διαφωνία πρωθυπουργού – Θρόνου. Αφορμή η σχεδιαζόμενη επίσημη επίσκεψη του βασιλικού ζεύγους στις 11/6/63 στο Λονδίνο. Ο Καραμ. διαφώνησε και παραιτήθηκε, εισηγούμενος ταυτόχρονα τη διενέργεια εκλογών βάσει του ισχύοντος νόμου. Αφού δεν εισακούστηκε, εγκατέλειψε την Ελλάδα ορίζοντας στη διοίκηση του κόμματος 3μελή Επιτροπή (Παν. Κανελλόπουλο, Κ. Ροδόποουλο και Παν. Παπαληγούρα).
10. Η κυβέρνηση Π. Πιπινέλη
Έτσι απότομα και άδοξα έληξε η πρώτη μεγάλη περίοδος διακυβέρνησης της χώρας από τον Κων. Καραμανλή. Περίοδος θεμελίωσης της ελληνικής οικονομικής ανάπτυξης, ανασυγκρότησης και αναδημιουργίας της χώρας και, στα ελληνικά μέτρα, ευημερίας του λαού. Και επιπλέον: πολιτικής ομαλότητας με τα όποια μελανά της σημεία.
Ο βασιλιάς ανέθεσε το σχηματισμό κυβέρνησης στον εξωκοινοβουλευτικό υπουργό Παν. Π. Πιπινέλη. Στη Βουλή ψηφίστηκε από την ΕΡΕ και το Σοφ. Βενιζέλο. Καμιά μνεία περί εκλογών. Ο Γ. Παπανδ. ζητούσε επίσπευση. Εντούτοις στις 17/7 η Κυβέρνηση κατέθεσε εκλογικό νομοσχέδιο με μικρές αλλαγές στον ισχύοντα νόμο (καθιέρωνε και γ΄ κατανομή εδρών, περιόριζε τις συμμετοχές στη β΄ κατανομή: στοχευμένες , όπως συνήθως, στις εκλογικές επιδιώξεις). Στις 30/7 ορίστηκε η διεξαγωγή των εκλογών για τις 3/11/63.
Η ψήφιση του εκλογικού νόμου ανέβασε τη θερμοκρασία στη Βουλή: αποχώρησαν ΕΚ, ΕΔΑ και Κόμμα των Προοδευτικών. Ο Παπανδ. ζητούσε την παραίτηση της Κυβέρνησης, απειλώντας με αποχή. Ο Καραμ. από τη Ζυρίχη προέτρεπε τους βασιλιά και πρωθυπουργό να αναβάλουν τη διενέργεια των εκλογών. Στις 28/9 δημοσιεύτηκε το διάταγμα διάλυσης της Βουλής και ο Παν. Πιπινέλης παραχώρησε τη θέση του στον Πρόεδρο του Αρ. Πάγου Στυλ. Μαυρομιχάλη. Η εκλογική Κυβέρνηση προχώρησε α) στον τμηματικό αφοπλισμό των ΤΕΑ, β) στην προσωρινή αλλαγή των αρχηγών Χωροφυλακής και Αστυνομίας, γ) στην αντικατάσταση των νομαρχών από εισαγγελείς, καθώς και σε κάποια άλλα μέτρα εξισορρόπησης των συνθηκών διεξαγωγής του προεκλογικού αγώνα.
Η ΚΕΝΤΡΩΑ ΔΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗ. ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΙΣ ΑΠΟΣΤΑΣΙΑΣ (1963-1967)
1. Η πρώτη, βραχύβια, κυβέρνηση Γ. Παπανδρέου - Εκλογικός θρίαμβος της ΕΚ. Η δεύτερη κυβέρνηση του Γ. Παπανδρέου
1. Όχι μόνο η προεκλογική περίοδος κύλησε ομαλά, αλλά και οι εκλογές διεξήχθησαν υποδειγματικά. Πρώτο αποτέλεσμα των εκλογών: η ΕΡΕ έχασε την εξουσία. Η ΕΡΕ κατήλθε και πάλι υπό τον Κων. Καραμανλή. Εκλογικό αποτέλεσμα: ΕΚ 42% (έδρες 138), ΕΡΕ 39,4% (έδρες 132), ΕΔΑ 14,3% (έδρες 28) και Κόμμα Προοδευτικών (του Σπ. Μαρκεζίνη) 3,7% (έδρες 2). Δυνατότητα σχηματισμού αυτοδύναμης κυβέρνησης δεν υπήρχε. Ο Παπανδρέου δήλωσε ότι δε θα δεχθεί στήριξη από την ΕΔΑ. Ο Καραμ. ζήτησε από το βασιλιά να μην αναθέσει την εντολή στον αρχηγό της ΕΚ.
Ο βασιλιάς, αγνοώντας και πάλι (αυτή τη φορά ορθά) την υπόδειξη του Καραμ., έδωσε εντολή σχηματισμού κυβέρνησης στον Γ. Παπανδρέου. Η νέα Κυβέρνηση ορκίστηκε στις 8/11. Ο κορμός της αποτελούνταν από τους: Σοφ. Βενιζέλο (Αντιπρόεδρος και Εξωτερικών), Γεώρ. Μαύρο (Συντονισμού), Κων. Μητσοτάκη (Οικονομικών), Δ. Παπανικολόπουλο (Εθνικής Άμυνας), κατ’ απαίτηση των ανακτόρων και τους: Γ. Αθανασιάδη-Νόβα, Ιω. Ζίγδη, Σ. Αλαμανή, Γ. Μπακατσέλο, Σάββα Παπαπολίτη, Δ. Παπασπύρου κ.ά.
Η ζωή της κυβέρνησης αυτής ήταν αναπότρεπτα βραχεία. Παρ’ όλα αυτά (ή και εξαιτίας αυτού) προχώρησε στην εξαγγελία ή τη λήψη μιάς σειράς μέτρων κοινωνικής πολιτικής και φιλελευθεροποίησης του δημόσιου βίου (μερική άρση των συνεπειών του Εμφυλίου κ.ά.). Στην εξωτερική πολιτική δεν έθεσε μεν υπό αμφισβήτηση τη συμμετοχή της χώρας στο πλέγμα της Δυτικής Συμμαχίας, καθιστούσε σαφές, όμως, ότι θα επιδίωκε τη μεγαλύτερη δυνατή αυτοτέλεια. Στο προσκήνιο επανήλθε το Κυπριακό και οι συνέπειές του στις ελληνοτουρκικές σχέσεις.
Η ΕΡΕ αναζητούσε με κραδασμούς το βηματισμό της στο νέο της ρόλο. Στις 9/12 δέχτηκε το ισχυρότερο πλήγμα: ο Κων. Καραμανλής ανακοίνωσε την απόσυρσή του από την πολιτική και την αναχώρησή του στο Παρίσι. Υπέδειξε ως διάδοχό του τον Παν. Κανελλόπουλο.
Στις 20/12 η κυβέρνηση Παπανδρέου εμφανίστηκε στη Βουλή. Στις 23/12 έλαβε ψήφο εμπιστοσύνης. Ο Γ. Παπανδ. δεν αποδέχτηκε τη στήριξη της ΕΔΑ. Εκτιμώντας δε το θετικό για την ΕΚ κλίμα, ζήτησε τη διάλυση της Βουλής και προκήρυξη εκλογών. Στις 30/12 παραιτήθηκε η Κυβέρνηση και σχηματίστηκε «υπηρεσιακή» υπό το Διοικητή της ΕΤΕ Ιω. Παρασκευόπουλο. Οι εκλογές προκηρύχθηκαν για τις 16/2/64.
2. Η πολιτική ένταση δεν έλειψε και από αυτή την προεκλογική περίοδο. Ο κεντρώος χώρος πέτυχε τη μεγαλύτερη, από το 1928, εκλογική του νίκη. Συγκεκριμένα έλαβαν: ΕΚ 52,7% (έδρες 171) με πριμοδότηση και από την ΕΔΑ, ΕΡΕ και Κόμμα Προοδευτικών 35,3% (έδρες 107) και ΕΔΑ 11,8% (έδρες 22).
3. Αμέσως σχηματίστηκε η δεύτερη κυβέρνηση υπό το Γ. Πανδρ. Μέλη της: Γ. Παπανδρέου (πρωθυπουργός και Παιδείας), Πέτρος Γαρουφαλιάς (Εθν. Άμυνας), Στέφ. Κωστόπουλος (Εξωτερικών), Γ. Μαύρος (Συντονισμού), Κ. Μητσοτάκης (Οικονομικών), Ανδρ. Παπανδρέου (Προεδρίας) και οι Π. Πολυχρονίδης, Γ. Μελάς, Ι. Ζίγδης, Γ. Μπακατσέλος, Κ. Ταλιαδούρης και Π. Βαρδινογιάννης. Η κυβέρνηση ορκίστηκε στις 19/2.
4. Στις 14/3 ο πρωθυπουργός ανήγγειλε ότι προορίζει ως Πρόεδρο της Βουλής το φιλομοναρχικό Κ. Αθανασιάδη-Νόβα και όχι τον Ηλ. Τσιριμώκο. Προκλήθηκε δυσφορία στους κόλπους της ΕΚ. Αυτό φάνηκε και στη Βουλή κατά την πρώτη ψηφοφορία εκλογής Προέδρου. Αυτό εξόργισε τον πρωθυπουργό, ο οποίος διέγραψε από το κόμμα τους Ηλ. Τσιριμώκο και Σάββα Παπαπολίτη. Όλα αυτά έδειχναν τις φυγόκεντρες δυνάμεις που φώλιαζαν στην ΕΚ. Συνεκτικό στοιχείο ήταν προς το παρόν ο Γ. Παπανδρέου και η εξουσία.
Ούτε στην ΕΡΕ η κατάσταση ήταν καλύτερη. Ο νέος αρχηγός της (Π. Κανελλόπουλος) προσπαθούσε ν’ ασκήσει αντιπολίτευση από το επίπεδο της δικής του πνευματικότητας. Αυτό, όμως, δεν ικανοποιούσε τις απαιτήσεις της πεζής κομματικής πραγματικότητας.
Στην ΕΔΑ υπήρχαν ιδεολογικά «αγκάθια». Μια μερίδα κατηγορούσε την ηγεσία για δογματισμό και ζητούσε να κοπούν οι δεσμοί της με το ΚΚΕ. Αντίθετη τάση την κατηγορούσε για απορρόφησή της από το «σύστημα» και έλλειψη επαναστατικότητας. Οι δυο τάσεις γρήγορα γίνανε «ομάδες»: ομάδα Λευτέρη Αποστόλου και ομάδα «Αναγέννησης». Υπήρχαν και οι ενδιάμεσοι, οι αμήχανοι και ανέκφραστοι.
Υπήρχαν, όμως, και δυο άλλοι υπολογίσιμοι παράγοντες του πολιτικού σκηνικού: τα Ανάκτορα και ο Στρατός. Στον πρώτο κυριαρχούσε, πλην των άλλων συνιστουσών, η αινιγματική μορφή της βασιλομήτορος Φρειδερίκης. Στο Στρατό δρούσαν και παραστρατιωτικοί παράγοντες (κυρίως παραφυάδες του ΙΔΕΑ). Αυτές οι εξωθεσμικές δυνάμεις καιροφυλακτούσαν ή και δρούσαν υπόγεια, στο ημίφως ή στο σκοτάδι.
6. Εν μέσω αυτών και άλλων (κυρίως δικών της) δυσχερειών πορευόταν η Κυβέρνηση Γ. Παπανδρέου κατά τη διετία της διακυβέρνησής της. Ως προς το ουσιαστικό της έργο οι εκτιμήσεις διαφέρουν. Στα θετικά της αναφέρουν την κατάργηση αυταρχικών θεσμών, την ανεξάρτητη έναντι της Δύσης εξωτερική πολιτική και τις κοινωνικές παροχές (αφού βρήκε υγιή τα οικονομικά του Κράτους)· αντίθετα, οι επικριτές της της καταλογίζουν: δημαγωγικές παροχές, ανικανότητα, ευνοιοκρατία, ερωτοτροπία με τον κομουνισμό, στασιμότητα στην οικονομία κ.ά. Η ΕΔΑ ασκούσε κριτική από τη δική της σκοπιά. Πάντως γενική είναι η εκτίμηση ότι επί των ημερών της η οικονομία της χώρας αντιμετώπιζε προβλήματα. Η διαχείριση και αντιμετώπισή της αποτέθηκε στους ώμους του υπουργού Οικονομικών Κων. Μητσοτάκη.
Εκεί που επιχειρήθηκε μια πραγματική και σοβαρή παρέμβαση ήταν η Παιδεία. Εδώ τη μεν γενική και τυπική εποπτεία είχε ο ίδιος ο πρωθυπουργός, η πραγματική, όμως, παρέμβαση γινόταν από τον υφυπουργό Λουκή Ακρίτα και το Γεν. Γραμματέα Ευάγγ. Παπανούτσο, κορυφαίο παιδαγωγό κι εκπαιδευτικό. Περισσότερα επ’ αυτού στο περί Πολιτισμού κεφάλαιο.
Στον αγροτικό τομέα εφαρμόστηκαν οι εξαγγελίες του 1963, κυρίως με τη ρύθμιση των χρεών τους. Ευεργετικά μέτρα πάρθηκαν και για άλλες κοινωνικές ομάδες, όπως: καθιέρωση μηνιαίου μισθού για τους ιερείς, διπλασιασμός αποδοχών δικαστικών κ.ά.
Με προσεκτικά βήματα η κυβέρνηση προσπάθησε να ελέγξει τον ευαίσθητο χώρο των Ενόπλων Δυνάμεων. Ως πολιτική ηγεσία επιλέχτηκε ένας συνδυασμός του φιλομαναρχικού Π. Γαρουφαλιά (ως υπουργού) και του κεντροαριστερού Μιχ. Παπακωνσταντίνου (ως υφυπουργού). Για τον πρώτο υπήρξαν σφοδρές επικρίσεις. Προσεκτικές ήταν οι αλλαγές και στην ηγεσία των Ενόπλων Δυνάμεων. Ως Α/ΓΕΣ επιλέχτηκε ο αντιστράτηγος Ιωάννης Γεννηματάς. Η επιλογή ανακούφισε Ανάκτορα και συμμαχικό παράγοντα. Η νηνεμία, όμως, δεν κράτησε πολύ. Στις 23/4/65 ο πρωθυπουργός κατήγγειλε στη Βουλή την παρουσία του ΙΔΕΑ στο Στράτευμα και υποσχέθηκε την εξάρθρωσή του. Προκλήθηκε αναστάτωση.
Και σαν να μην έφθανε αυτό, σχεδόν συγχρόνως η κυβέρνηση αποφάσισε να ικανοποιήσει ένα πάγιο αίτημα της Αριστεράς: τη μερική άρση των συνεπειών του Εμφυλίου. Το τελικό αποτέλεσμα ήταν μια χαλάρωση στη συμπεριφορά της Αστυνομίας όσον αφορά τον έλεγχο των κοινωνικών φρονημάτων των πολιτών. Κι ακόμα, η απελευθέρωση 400 περίπου πολιτικών κρατουμένων και η σχετική επιτάχυνση του ρυθμού της ελεγχόμενης επιστροφής πολιτικών προσφύγων. Το Μάη εντάθηκαν οι προσπάθειες για οικονομική ανάκαμψη. Άλλαξε και η ηγεσία του Υπουργείου Συντονισμού: Στέφ. Στεφανόπουλος (υπουργός), Ανδρ. Παπανδρέου (αναπληρωτής υπουργός). Ο Γ. Μαύρος τοποθετήθηκε ως Διοικητής της Εθνικής Τράπεζας.
7. Το καλοκαίρι επιδεινώθηκε η κατάσταση γύρω από το Κυπριακό. Οξύνθηκαν τόσο τα πράγματα στη Μεγαλόνησο που χρειάστηκε η εμπλοκή της Αμερικής. Οι πρωθυπουργοί Ελλάδας και Τουρκίας μετέβησαν στις ΗΠΑ προκειμένου ν’ ανοίξει ο δρόμος για απευθείας συνομιλίες μεταξύ των δυο πλευρών. Κατά τη συνάντηση του Προέδρου Λύντον Τζόνσον – Γ. Παπανδρέου ο δεύτερος δεν υπέκυψε στις αφόρητες πιέσεις για μετατροπή του Κυπριακού σε ελληνοτουρκική διαφορά. Η άρνησή του δε για ελληνοτουρκική συνάντηση ενόχλησε ιδιαίτερα τον πανίσχυρο συνομιλητή του. Ίσως κάπου εδώ να άρχισε εκείνο που ολοκληρώθηκε στην Κύπρο το 1964.
8. Για τις 6/7/64 ορίστηκαν οι δημοτικές και κοινοτικές εκλογές. Έντονη υπήρξε η κινητικότητα της ΕΔΑ, που αναδείχθηκε και η μεγάλη νικήτρια. Ο υποψήφιός της στην Αθήνα Κ. Κιτσίκης συγκέντρωσε το 30% των ψήφων. Δήμαρχος, όμως, εκλέχτηκε ο υποψήφιος της ΕΡΕ Γεώρ. Πλυτάς με την ψήφο και των μικροτέρων παρατάξεων. Εντούτοις η ΕΔΑ ανέδειξε δημάρχους σε πολλές μεγάλες πόλεις (Λάρισα, Αγρίνιο, Λαμία κ.α.). Πρωτοφανής ήταν η καθίζηση της ΕΚ.
9. Στις 3/7 συνέβη κάτι που θα μπορούσε να θεωρηθεί σαν ένα πρόδρομο μήνυμα εκτροπής. Μια ομάδα ακροδεξιών επιτέθηκε απρόκλητα στη Βουλή μετά την προεκλογική συγκέντρωση του Γ. Πλυτά. Συνελήφθησαν 30 νεαροί που ανταμείφθηκαν με αυστηρές ποινές. Σαν προέκταση του επεισοδίου: στις 14/7 ο υπ. Εσωτερικών ναύαρχος Ι. Τούμπας αποκάλυπτε στη Βουλή ότι στη χώρα δρούσαν 14 ακροδεξιού-παραστρατιωτικού τύπου οργανώσεις.
10. Τον Αύγ. το Κυπριακό επιδεινώθηκε δραματικά. Η έκρυθμη κατάσταση έφερε Ελλάδα και Τουρκία στα πρόθυρα αναμέτρησης. Οι Τούρκοι, επικαλούμενοι πράξεις βίας Ελληνοκυπρίων κατά Τουρκοκυπρίων, πραγματοποίησαν φονικότατους βομβαρδισμούς (8-9/8) κατά της Κύπρου, προκαλώντας τεράστιες καταστροφές και αφήνοντας 100 νεκρούς. Η τουρκική κυβέρνηση επέδωσε στην ελληνική αυστηρή νότα διαμαρτυρίας, συνοδευόμενη με απειλές ανοιχτής επέμβασης. Ο Παπανδ. αιφνιδιάστηκε. Κινήθηκε δραστήρια για τον κατευνασμό στο νησί, εγκαλώντας το Μακάριο για πλημμελή συνεργασία-ενημέρωση των δυο κυβερνήσεων. Παράλληλα υπήρξε και ταχύτατη στρατιωτική κινητοποίηση για κάθε ενδεχόμενο. Στην Κύπρο στάλθηκε αμέσως, μυστικά, μια ενισχυμένη ταξιαρχία. Οι εχθροπραξίες Ελληνοκυπρίων – Τουρκοκυπρίων σταμάτησαν. Ασχολήθηκε και το Συμβ. Ασφαλείας.
11. Το φθινόπωρο λαμπρύνθηκε με τους φαντασμαγορικούς βασιλικούς γάμους. Ο βασιλιάς Κωνσταντίνος Β΄ νυμφεύθηκε την πριγκίπισσα της Δανίας Άννα-Μαρία. Η τελετή έγινε στις 18/9 στη Μητρόπολη Αθηνών από το γηραιό αρχιεπίσκοπο Χρυσόστομο. Η λαμπρότητα των τελετών σχολιάστηκε ειρωνικά από τον Τύπο και δεν ωφέλησε τη λαοφιλία του νεαρού βασιλιά. Το αυλικό περιβάλλον αντί να προβεί σε ενέργειες «διορθωτικές», επιχείρησε να επιδεινώσει την κατάσταση: μεθόδευσε τη μετονομασία του Ελληνικού Στρατού σε «Βασιλικό Ελληνικό Στρατο»! Η αντίδραση υπήρξε άμεση και αποφασιστική. Το σχετικό διάταγμα ανακλήθηκε.
Υπήρξε και άλλη αφορμή στόχευσης των ανακτόρων: η κυβέρνηση εξέταζε το ενδεχόμενο παροχής οικονομικής χορηγίας στη βασιλομήτορα Φρειδερίκη. Αυτή αποτέλεσε το στόχο των επικρίσεων. Παραπονέθηκε στον πρωθυπουργό για τις εναντίον της επικρίσεις του Τύπου, παρακαλώντας τον ταυτόχρονα για κάλυψή της και επίσπευση των διαδικασιών. Στις 5/10 η Φρειδερίκη δέχθηκε ισχυρότατο πλήγμα από δηλώσεις του πρίγκιπα Πέτρου.
Η κατάσταση φορτίστηκε περαιτέρω από τις, ευγενικές οπωσδήποτε, διαμαρτυρίες του βασιλιά προς τον πρωθυπουργό για τις αλλαγές στην κορυφή της στρατιωτικής ηγεσίας. Η αντίδραση του πρωθυπουργού ήταν ήπια μεν αλλ’ αποφασιστική.
11. Ο Νοέμβριος χρωματίστηκε από την εκδήλωση της σοβούσας και αναμενόμενης κυβερνητικής κρίσης. Επίκεντρό της ο γιος του πρωθυπουργού και αναπληρωτής υπ. Συντονισμού Ανδ. Παπανδρέου. Κατηγορούνταν (κυρίως εκ των έσω) για ραγδαία κομματική αναρρίχηση, απειρία, αριστερίζουσα πολιτική πρακτική, υπέρμετρες ηγετικές φιλοδοξίες, επεμβάσεις στο έργο άλλων Υπουργείων, διασπαστικές τάσεις κ.ά. Κύριος φορέας πολλών από αυτές τις κατηγορίες ήταν το περιβάλλον του υπ. Οικονομικών Κων. Μητσοτάκη. Η επίθεση δημοσιοποιήθηκε την 1/11 με άρθρο στη φιλομητσοτακική Ελευθερία. Συγκαλυμμένη μεν αλλά διαφανής. Στη χορεία των επικριτών του Ανδρ. Παπανδρέου προστέθηκε αμέσως και ο αντιπολιτευόμενος Τύπος, καταλογίζοντάς του οικονομικά κ.ά. σκάνδαλα. Στις 16/11 παραιτήθηκε.
Στα τέλη Νοεμβ. η ήδη μολυσμένη πολιτική ατμόσφαιρα επιβαρύνθηκε περισσότερο με αναδρομικότητα. Στις 18/11 γιορτάστηκε σχεδόν καθολικά το γεγονός του Γοργοποτάμου, με αποκλεισμό, όμως, εκπροσώπων των αντιστασιακών οργανώσεων από την κατάθεση στεφάνων. Έντονες διαμαρτυρίες των Αριστερών. Η τελετή διακόπηκε. Ακολούθησε ισχυρότατη έκρηξη στο χώρο του πλήθους. Αποτέλεσμα: 13 νεκροί και 45 τραυματίες (πολλοί απ' αυτούς πολύ βαριά). Κατηγορήθηκαν ακροδεξιοί ή αμερικανικές υπηρεσίες.
Το πολιτικό κλίμα έβαινε οξυνόμενο. Από τις αρχές του 1965 πυροδοτήθηκε περαιτέρω εξαιτίας και της αποκάλυψης του «Σχεδίου Περικλής», για το οποίο μιλήσαμε ήδη. Τότε άρχισε και η εκκόλαψη στους κόλπους της ΕΚ της κεντροαριστερής ομάδας υπό τον Ανρ. Παπανδρέου που στρεφόταν κατά της συντηρητικής πτέρυγας του κόμματος. Κύρια συνθήματά της η κοινωνική δημοκρατία και η πλήρης εθνική ανεξαρτησία. Η ΕΡΕ βρήκε περισσότερα επιχειρήματα για να ενισχύσει τις περί «συνοδοιπορισμού» τού κυβερνώντος κόμματος κατηγορίες της.
Προς τον Ανρ. Παπανδρέου και τις κινήσεις του από την ΕΚ αντιπαρατέθηκε [μέσω της Ελευθερίας (24/1/65)] ο Κων. Μητσοτάκης, αποκαλώντας τον, με αφορμή το Κυπριακό, «ανευθυνοϋπεύθυνο».
Τα αποκαλυπτήρια των αρχηγικών του επιδιώξεων και φιλοδοξιών ο Ανδ. Παπανδ. τα έκαμε στις 15/4/65 με ομιλία του σε απόφοιτους των Οικονομικών Σχολών, παρουσία και 23 μελών του Υπ. Συμβουλίου, πλην του Κων. Μητσοτάκη, φυσικά. Μετά λίγες μέρες επισκεπτόταν θριαμβευτικά τη Λάρισα. Στις 29/4 εισερχόταν και πάλι στην Κυβέρνηση ως υπ. Συντονισμού. Όλα αυτά, όμως, σε λίγες μέρες θα αμαυρώνονταν.
4. Περίοδος πολιτικής ρευστότητας. Οι «Κυβερνήσεις της Αποστασίας» (1965-66) - Καθ’ οδόν προς την εκτροπή της 21ης Απριλίου
1. Μετά την παραίτηση/αποπομπή του νόμιμου πρωθυπουργού, ο ρυθμιστής του πολιτεύματος επιδόθηκε σε αγωνιώδεις προσπάθειες σχηματισμού κυβέρνησης από τους κόλπους της ΕΚ. Δοκίμασε αλλεπάλληλες λύσεις/δοκιμές προκειμένου να βρει κοινοβουλευτικά αποδεκτό πρωθυπουργό.
2. Ξεκίνησε με τον Πρόεδρο της Βουλής Γεώρ. Αθανασιάδη-Νόβα. Η αντίδραση της ηγεσίας του κόμματος ήταν οργίλη. Εμφανίστηκε στη Βουλή και στις 5/8 καταψηφίστηκε. Άρχισε η προσπάθεια «σαλαμοποίηση» της ΕΚ.
3. Ο κίνδυνος διάλυσης της ΕΚ ήταν εμφανής. Ο Γ. Παπανδ. επιχείρησε να περισώσει έστω την εναπομείνασα κοινοβουλευτική ομάδα. Δέχθηκε εισηγήσεις για κάποιο συμβιβασμό από τους Στ. Στεφανόπουλο και, ιδίως, Ηλ. Τσιριμώκο. Η διάσπαση επισημοποιήθηκε και επικυρώθηκε σε συνεδρίαση της κοινοβ. ομάδας όπου μόνο 113 βουλευτές τάχθηκαν με τη γραμμή Γ. Παπανδρέου.
Στις 14/8 οι Στ. Στεφανόπουλος και Ηλ. Τσιριμώκος αποχώρησαν από την ΕΚ. Στις 18/8 την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης πήρε ο Ηλ. Τσιριμώκος, άλλοτε ηγετικό στέλεχος του ΕΑΜ. Στις 28/8 η κυβέρνησή του καταψηφίστηκε.
4. Ο βασιλιάς, αντί να προχωρήσει στη μόνη ενδεδειγμένη και συνταγματική λύση, την προσφυγή σε εκλογές, συνέχισε την ίδια εξωθεσμική και, γιατί όχι, «κομματαρχική» τακτική. Στις 1-3/9 συγκάλεσε Συμβούλιο του Στέμματος. Το κλίμα ήταν ήπιο, χωρίς όμως ουσιαστικό αποτέλεσμα. Κατά τις επόμενες μέρες αποχώρησαν από την ΕΚ άλλοι 17 βουλευτές. Επιτεύχθηκε έτσι ο ανακτορικός στόχος: άνοιξε ο δρόμος για μια τρίτη κυβέρνηση αποστατών, με περισσότερες αυτή τη φορά πιθανότητες να επιζήσει. Επιλέχτηκε να τη συγκροτήσει ο Στέφ. Στεφανόπουλος. Και επιβίωσε με 152 ψήφους.
Η κυβέρνηση Στεφανόπουλου κυβέρνησε ως το τέλος του 1966. Ενώ, όμως, επιτέλεσε αξιόλογο έργο δεν κατάφερε ν’ αποκτήσει λαϊκό έρεισμα, αφού έφερε το στίγμα της «βασιλικής κυβέρνησης». Το Νοέμ. 1965 τα στελέχη που αποχώρησαν από την ΕΚ σχημάτισαν το Φιλελεύθερο Δημοκρατικό Κέντρο (ΦΙΔΗΚ).
Αυτή την περίοδο ο Γ. Παπανδρ. συνέχισε το ανηλεές σφυροκόπημα της Κυβέρνησης και του θρόνου, επιστρατεύοντας την απαράμιλλη δημαγωγική δεινότητά του. Επίμονες ήταν και οι λαϊκές αντιδράσεις. Παράλληλα ο Α. Παπανδ. χάραζε το δικό του δρόμο με τις προχωρημένες (και πάντα μεγαλόστομες και σαγηνευτικές ) πολιτικοκοινωνικές διακηρύξεις του, διεμβολίζοντας και υπερακοντίζοντας συχνά την ΕΔΑ.
Μέσα σε αυτό το 15μηνο ακόμα: α) δικάστηκαν και καταδικάστηκαν σε βαριές ποινές 1) οι αριστεροί κατηγορούμενοι για το φονικότατο επεισόδιο του Γοργοποτάμου (Νοέμ. 1964) και 2) οι υπεύθυνοι για τα «πύρινα οδοφράγματα» του Αυγ. 1965· β) καταδικάστηκαν οι φυσικοί αυτουργοί της δολοφονίας του Γρ. Λαμπράκη·` γ) το Διαρκές Στρατοδικείο Αθηνών επέβαλε πολυετείς ποινές φυλάκισης σε αρκετούς αξιωματικούς (απαλλάσσοντας άλλους) για τη συμμετοχή τους στον ΑΣΠΙΔΑ· δ) υπήρξαν περιπτώσεις έντασης στον κυβερνητικό συνασπισμό (ΕΡΕ και ΦΙΔΗΚ).
Ήταν έκδηλη η ανάγκη απεμπλοκής από τη παρατεταμένη πολιτική αβεβαιότητα. Κι έπρεπε ν’ ανοίξει η πόρτα. Στην ανάγκη αυτή θα πρέπει ν’ ανταποκρινόταν ο αρχηγός της ΕΡΕ Παν. Κανελλόπουλος όταν στις 20/12, παρά τις αντιρρήσεις στελεχών του κόμματός του, ανέτρεπε την κυβέρνηση Στέφ. Στεφανόπουλου. Μετά από διαβουλεύσεις, ορκίστηκε «υπηρεσιακή» κυβέρνηση υπό τον Ιω. Παρασκευόπουλο με εντολή να διενεργήσει εκλογές στα τέλη Μαϊου 1967. Αντίθετοι στο σχηματισμό αυτής της κυβέρνησης ήταν το ΦΙΔΗΚ και η ΕΔΑ. Αρχικά διαφώνησε και ο Ανρ. Παπανδ. Στις 13/1/67, πάντως, έλαβε ψήφο εμπιστοσύνης.
Αυτή, όμως, η σύμπλευση προς τις εκλογές ΕΚ και ΕΡΕ διαταράχθηκε στις 24/2 λόγω του ότι οι δικαστικές αρχές, ενώ συνεχιζόταν η δίκη στο Στρατοδικείο, άσκησαν δίωξη κατά του Ανδ. Παπανδρέου για συμμετοχή του στον ΑΣΠΙΔΑ. Προκλήθηκε πολιτική ένταση. Η απήχηση του Ανδ. Παπανδ. στο λαό αντί να πληγεί ενδυναμώθηκε.
Στις 29/3 προκλήθηκε μια νέα πολιτική κρίση: ΕΡΕ και ΕΚ διαφώνησαν ως προς την άρση ή μη της βουλευτικής ασυλίας κατά το διάστημα από τη διάλυση της Βουλής μέχρι εκλογής νέας (υπόψη ότι εκκρεμούσε δίωξη κατά του Ανδρ. Παπανδ.). Η κυβέρνηση Παρασκευοπούλου παραιτήθηκε. Ο βασιλιάς επέλεξε και πάλι μια αμφισβητούμενη λύση: ανέθεσε το σχηματισμό κυβέρνησης (αμιγώς κομματικής) στον αρχηγό της ΕΡΕ Παν. Κανελλόπουλο με ταυτόχρονη εντολή να διενεργήσει εκλογές στις 28/5. Η επιλογή καταδικάστηκε από όλα τα άλλα κόμματα. Η νέα κυβέρνηση ορκίστηκε στις 3/4 χωρίς να ελπίζει σε έγκριση της Βουλής. Ενόψει αυτού ο Παν. Κανελλόπουλος στις 14/4 προέβη στη διάλυση της Βουλής και η πολιτική ζωή όδευε προς τις εκλογές της 28ης Μαϊου. Όλα έδειχναν ότι θα επικρατούσε και πάλι το Κέντρο, ίσως όμως με την εκδοχή του Ανδ. Παπανδρέου. Αν, φυσικά, γίνονταν αυτές οι εκλογές….
4. Περίοδος πολιτικής ρευστότητας. Οι «Κυβερνήσεις της Αποστασίας» (1965-66) - Καθ’ οδόν προς την εκτροπή της 21ης Απριλίου
1. Μετά την παραίτηση/αποπομπή του νόμιμου πρωθυπουργού, ο ρυθμιστής του πολιτεύματος επιδόθηκε σε αγωνιώδεις προσπάθειες σχηματισμού κυβέρνησης από τους κόλπους της ΕΚ. Δοκίμασε αλλεπάλληλες λύσεις/δοκιμές προκειμένου να βρει κοινοβουλευτικά αποδεκτό πρωθυπουργό.
2. Ξεκίνησε με τον Πρόεδρο της Βουλής Γεώρ. Αθανασιάδη-Νόβα. Η αντίδραση της ηγεσίας του κόμματος ήταν οργίλη. Εμφανίστηκε στη Βουλή και στις 5/8 καταψηφίστηκε. Άρχισε η προσπάθεια «σαλαμοποίηση» της ΕΚ.
3. Ο κίνδυνος διάλυσης της ΕΚ ήταν εμφανής. Ο Γ. Παπανδ. επιχείρησε να περισώσει έστω την εναπομείνασα κοινοβουλευτική ομάδα. Δέχθηκε εισηγήσεις για κάποιο συμβιβασμό από τους Στ. Στεφανόπουλο και, ιδίως, Ηλ. Τσιριμώκο. Η διάσπαση επισημοποιήθηκε και επικυρώθηκε σε συνεδρίαση της κοινοβ. ομάδας όπου μόνο 113 βουλευτές τάχθηκαν με τη γραμμή Γ. Παπανδρέου.
Στις 14/8 οι Στ. Στεφανόπουλος και Ηλ. Τσιριμώκος αποχώρησαν από την ΕΚ. Στις 18/8 την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης πήρε ο Ηλ. Τσιριμώκος, άλλοτε ηγετικό στέλεχος του ΕΑΜ. Στις 28/8 η κυβέρνησή του καταψηφίστηκε.
4. Ο βασιλιάς, αντί να προχωρήσει στη μόνη ενδεδειγμένη και συνταγματική λύση, την προσφυγή σε εκλογές, συνέχισε την ίδια εξωθεσμική και, γιατί όχι, «κομματαρχική» τακτική. Στις 1-3/9 συγκάλεσε Συμβούλιο του Στέμματος. Το κλίμα ήταν ήπιο, χωρίς όμως ουσιαστικό αποτέλεσμα. Κατά τις επόμενες μέρες αποχώρησαν από την ΕΚ άλλοι 17 βουλευτές. Επιτεύχθηκε έτσι ο ανακτορικός στόχος: άνοιξε ο δρόμος για μια τρίτη κυβέρνηση αποστατών, με περισσότερες αυτή τη φορά πιθανότητες να επιζήσει. Επιλέχτηκε να τη συγκροτήσει ο Στέφ. Στεφανόπουλος. Και επιβίωσε με 152 ψήφους.
Η κυβέρνηση Στεφανόπουλου κυβέρνησε ως το τέλος του 1966. Ενώ, όμως, επιτέλεσε αξιόλογο έργο δεν κατάφερε ν’ αποκτήσει λαϊκό έρεισμα, αφού έφερε το στίγμα της «βασιλικής κυβέρνησης». Το Νοέμ. 1965 τα στελέχη που αποχώρησαν από την ΕΚ σχημάτισαν το Φιλελεύθερο Δημοκρατικό Κέντρο (ΦΙΔΗΚ).
Αυτή την περίοδο ο Γ. Παπανδρ. συνέχισε το ανηλεές σφυροκόπημα της Κυβέρνησης και του θρόνου, επιστρατεύοντας την απαράμιλλη δημαγωγική δεινότητά του. Επίμονες ήταν και οι λαϊκές αντιδράσεις. Παράλληλα ο Α. Παπανδ. χάραζε το δικό του δρόμο με τις προχωρημένες (και πάντα μεγαλόστομες και σαγηνευτικές ) πολιτικοκοινωνικές διακηρύξεις του, διεμβολίζοντας και υπερακοντίζοντας συχνά την ΕΔΑ.
Μέσα σε αυτό το 15μηνο ακόμα: α) δικάστηκαν και καταδικάστηκαν σε βαριές ποινές 1) οι αριστεροί κατηγορούμενοι για το φονικότατο επεισόδιο του Γοργοποτάμου (Νοέμ. 1964) και 2) οι υπεύθυνοι για τα «πύρινα οδοφράγματα» του Αυγ. 1965· β) καταδικάστηκαν οι φυσικοί αυτουργοί της δολοφονίας του Γρ. Λαμπράκη·` γ) το Διαρκές Στρατοδικείο Αθηνών επέβαλε πολυετείς ποινές φυλάκισης σε αρκετούς αξιωματικούς (απαλλάσσοντας άλλους) για τη συμμετοχή τους στον ΑΣΠΙΔΑ· δ) υπήρξαν περιπτώσεις έντασης στον κυβερνητικό συνασπισμό (ΕΡΕ και ΦΙΔΗΚ).
Ήταν έκδηλη η ανάγκη απεμπλοκής από τη παρατεταμένη πολιτική αβεβαιότητα. Κι έπρεπε ν’ ανοίξει η πόρτα. Στην ανάγκη αυτή θα πρέπει ν’ ανταποκρινόταν ο αρχηγός της ΕΡΕ Παν. Κανελλόπουλος όταν στις 20/12, παρά τις αντιρρήσεις στελεχών του κόμματός του, ανέτρεπε την κυβέρνηση Στέφ. Στεφανόπουλου. Μετά από διαβουλεύσεις, ορκίστηκε «υπηρεσιακή» κυβέρνηση υπό τον Ιω. Παρασκευόπουλο με εντολή να διενεργήσει εκλογές στα τέλη Μαϊου 1967. Αντίθετοι στο σχηματισμό αυτής της κυβέρνησης ήταν το ΦΙΔΗΚ και η ΕΔΑ. Αρχικά διαφώνησε και ο Ανρ. Παπανδ. Στις 13/1/67, πάντως, έλαβε ψήφο εμπιστοσύνης.
Αυτή, όμως, η σύμπλευση προς τις εκλογές ΕΚ και ΕΡΕ διαταράχθηκε στις 24/2 λόγω του ότι οι δικαστικές αρχές, ενώ συνεχιζόταν η δίκη στο Στρατοδικείο, άσκησαν δίωξη κατά του Ανδ. Παπανδρέου για συμμετοχή του στον ΑΣΠΙΔΑ. Προκλήθηκε πολιτική ένταση. Η απήχηση του Ανδ. Παπανδ. στο λαό αντί να πληγεί ενδυναμώθηκε.
Στις 29/3 προκλήθηκε μια νέα πολιτική κρίση: ΕΡΕ και ΕΚ διαφώνησαν ως προς την άρση ή μη της βουλευτικής ασυλίας κατά το διάστημα από τη διάλυση της Βουλής μέχρι εκλογής νέας (υπόψη ότι εκκρεμούσε δίωξη κατά του Ανδρ. Παπανδ.). Η κυβέρνηση Παρασκευοπούλου παραιτήθηκε. Ο βασιλιάς επέλεξε και πάλι μια αμφισβητούμενη λύση: ανέθεσε το σχηματισμό κυβέρνησης (αμιγώς κομματικής) στον αρχηγό της ΕΡΕ Παν. Κανελλόπουλο με ταυτόχρονη εντολή να διενεργήσει εκλογές στις 28/5. Η επιλογή καταδικάστηκε από όλα τα άλλα κόμματα. Η νέα κυβέρνηση ορκίστηκε στις 3/4 χωρίς να ελπίζει σε έγκριση της Βουλής. Ενόψει αυτού ο Παν. Κανελλόπουλος στις 14/4 προέβη στη διάλυση της Βουλής και η πολιτική ζωή όδευε προς τις εκλογές της 28ης Μαϊου. Όλα έδειχναν ότι θα επικρατούσε και πάλι το Κέντρο, ίσως όμως με την εκδοχή του Ανδ. Παπανδρέου. Αν, φυσικά, γίνονταν αυτές οι εκλογές….
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)